راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ١٢٣ - حدّ بخشندگى و بخل و حقيقت آنها

احسان غير از آن چيزى است كه عادت ايجاب مى‌كند. مروت همان جود است به اين شرط كه با طيب خاطر باشد و از روى طمع، اميد به خدمت، تلافى يا ستايش نباشد.

كسى كه در جود خود طمع سپاس و ستايش دارد تاجر است نه جواد، چرا كه با مال خود ستايش را مى‌خرد و ستايش لذيذ است و غرض او همان لذّت ستايش است در حالى كه جود بخشيدن مال بدون عوض است. اين حقيقت جود است و جز در مورد خداى متعال تصوّر شدنى نيست و اطلاق جواد بر آدمى مجاز است، چون مال را بدون غرض و هدف نمى‌بخشد. ولى اگر هدفش ثواب آخرت يا كسب فضيلت جود و پاك كردن نفس از پستى بخل باشد جواد ناميده مى‌شود و اگر انگيزه بخشش او ترس از هجو يا نكوهش مردم يا انتظار دريافت نفعى از شخص مورد بخشش باشد از موارد جود به شمار نمى‌آيد، زيرا اين انگيزه‌ها او را مجبور به بخشش كرده است، و پاداشهايى است كه بزودى به او برمى‌گردد پس قرض داده و بخشنده نيست چنان كه از يك زن خداپرست نقل شده كه در برابر حبّان بن هلال كه با يارانش نشسته بود توقف كرد و گفت: در نزد شما بخشش و سخاوت چيست؟ گفتند: دادن، بخشيدن، ايثار زن گفت: اين بخشش در دنياست، پس بخشش در دين چيست؟ گفتند: اين است كه خدا را با طيب خاطر و با ميل بپرستيم، زن گفت: بر اين كار ثواب ميخواهيد؟ گفتند: آرى، پرسيد: چرا؟ گفتند: چون خدا به ما وعده داده كه هر كار نيكى را ده نيكى مانند آن پاداش دهد، زن گفت: سبحان الله هرگاه يكى بدهيد و ده تا بگيريد چه بخشنده‌اى هستيد؟ به او گفتند: خدايت رحمت كند به اعتقاد تو سخاوت چيست؟ گفت: سخاوت به اعتقاد من اين است كه خداى را بپرستيد و از پرستش لذّت ببريد و از اين كار اكراه نداشته باشيد و اجر و مزد هم نخواهيد تا مولايتان هر كارى بخواهد نسبت به شما انجام دهد. آيا از خدا شرم نداريد كه از دلهايتان آگاه شود و بداند كه شما چيزى را در مقابل چيزى مى‌خواهيد؟ اين كار در دنيا زشت است. يكى از زنان خداپرست گفت: آيا مى‌پنداريد كه سخاوت تنها در درهم و دينار است؟ سؤال‌