راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٤١٧ - شرح نكوهش غرور و حقيقت آن و مثالهايش

پس لذّت دنيا را از نظر مدّتش با مدّت آخرت مقايسه كنيد چرا كه طولانى‌ترين عمر انسان (معمولا) صد سال است و آن از نظر زمانى يكدهم از ده يك، يك ميليونيم جزء آخرت نيست، و گويى يك نعمت را ترك كرده تا يك ميليون بلكه نعمتهاى بى‌نهايت را به دست آورد، و اگر از نوع بنگرد لذّتهاى دنيا را تيره و آميخته به انواع كدورتها مى‌بيند و لذّتهاى آخرت را خالص و بدون كدورت مى‌يابد، در اين صورت جمله نقد بهتر از نسيه است، اشتباه مى‌باشد و آن غرورى است كه منشاء آن قبول لفظ عام و مشهورى است كه گفته شده و از آن چيز خاصّى قصد شده است و مغرور از معناى خاص آن غافل شده است، زيرا قصد كسى كه گفته است «نقد به از نسيه است» اين است كه نقد بهتر از نسيه‌اى است كه همانند خودش باشد اگر چه آن را بصراحت نگفته است، در اين موقع شيطان به قياس ديگرى پناه مى‌برد و آن اين كه: يقين به از شك است، دنيا يقينى است و آخرت مشكوك، و فساد اين قياس بيش از اوّل است، زيرا هر دو اصل آن باطل است وقتى يقين به از شك است كه مانند هم باشند و گرنه تاجر به زحمت خود (در تجارت) يقين دارد و در سود بردن شك دارد، و فقيه مستنبط در اجتهاد خود يقين دارد ولى در رسيدن به درجه علم مشكوك است، شكارچى در رفتنش به شكارگاه يقين دارد امّا در شكار كردن مشكوك است. همچنين دور انديشى عادت تمام خردمندان است و تمام آن موارد ترك كردن يقين به واسطه امور مشكوك است، ولى تاجر مى‌گويد: اگر تجارت نكنم گرسنه مانده و زياد ضرر مى‌كنم و اگر تجارت كنم رنجم اندك و ربحم بسيار مى‌شود. همچنين بيمار داروى ناگوار، تلخ و ناخوشآيند را مى‌آشامد در حالى كه به تلخى دارو نسبت به بيمارى و مرگى كه از آن بيم دارد اندك است.

همچنين كسى كه در آخرت ترديد دارد به موجب دورانديشى بر او لازم است بگويد:

ايام صبر (در دنيا) كه آخر عمر است نسبت به آنچه درباره آخرت مى‌گويند، اندك است، و اگر آنچه درباره آخرت مى‌گويند دروغ باشد جز بهره‌مندى از نعمتهاى دنيا در