وَ أَصْلَحُوا ،اصلاح كنند پس ازآن‌كه افساد كرده باشند.اگر گويند:چون توبه از كفر به ايمان باشد،و كافر ايمان آورد،اصلاح چرا به آن ضمّ كرد.جواب گوييم:تا ابهام [١]آن [٢]بيفگند كه كافر چون ايمان آورد [٣]،ايمان تنها كفايت است از واجبات عقلى و شرعى چنان كه هرجا كه ذكر ايمان كرد عمل صالح با او مقرون كرد تا ابهام [٤]زائل باشد ازآن‌كه او را عمل صالح واجب نيست. فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ،«فا» [٥]براى آن آورد كه كلام مضمّن [٦]است به معنى شرط،و تقدير اين است [٧]:ان تابوا فانّ اللّه غفور رحيم.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمٰانِهِمْ -الآية،حسن و قتاده و عطا خراسانى [٨]گفتند:

آيت در جهودان آمد كه ايشان به عيسى كافر شدند بعد ايمانهم بموسى [٩]. ثُمَّ ازْدٰادُوا كُفْراً ،پس كفر بيفزودند به جحود به محمّد-صلّى اللّه عليه و آله.

ابو العاليه گفت:آيت در جهودان و ترسايان آمد كفروا بمحمّد بعد مبعثه بعد ايمانهم به قبل مبعثه ثمّ ازدادوا كفرا،يعنى اصرارا على الجحود[به] [١٠]،تا محمّد را نديده بودند نعت و صفت [١١]او در كتابهاى خود مى‌ديدند [١٢]معترف بودند،چون بيامد و دست ايشان از تصرّف و رياست و فتوى و رشوت و حكم و متبوعى كوتاه خواست بودند [١٣]،به آنچه مى‌گفتند كفر آوردند و منكر شدند،آنگه به اصرار بر كفر در كفر بيفزودند.

مجاهد گفت:آيت در [١٤]مشركان آمد. كَفَرُوا بَعْدَ إِيمٰانِهِمْ ،اى بعد اقرارهم باللّه من قولهم انّ خالقنا هو اللّه،چنان كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد في قوله:

[٤] [١] .مج،دب:به صورت«ايهام»هم خوانده مى‌شود.

[٢] .مب:از او،مر:از آن.

[٣] .وز،دب،آج،لب،فق،مب،مر+او را.

[٥] .مج+ما،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها زايد مى‌نمايد.

[٦] .آج،لب،فق،مب،مر،متضمّن.

[٧] .آج،لب،فق،مب،مر+كه.

[٨] .دب:خوراسانى.

[٩] .مب،مر:بعد از ايمانشان به موسى.

[١٠] .مج:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[١١] .مب،مر:صفات.

[١٢] .مب،مر+و.

[١٣] .دب:كوتاه خواست كرده بود،آج،لب،فق،مب،مر:كوتاه كرد و كوتاه خواست بودن.

[١٤] .دب+شأن.