روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٢٨ - ترجمه

فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ ،بايد كه ولىّ او و قيّم به كار او و آن‌كه با او اولى‌تر باشد املا كند به عدل و داستان [١]و راستى.

آنگه بيان كرد كه به اين قناعت نبايد كردن تا گواه بر گيرد و دو گواه را از جمله مردان كه اهل گواهى باشند [٢].اين«سين»طلب راست،كالاستفهام و الاستعلام و الاستخبار،اى اطلبوا منهما الشّهادة. مِنْ رِجٰالِكُمْ ،يعنى مردان بالغ آزاد كه نه كودك باشند و نه بنده،و اين مذهب ابو حنيفه است و سفيان و مالك[و شافعى] [٣]و بيشتر فقها،و مذهب شريح و ابن سيرين آن است كه:گواهى بنده در دين مقبول باشد،و [٤]به نزديك ما هم چنين باشد [٥]،حريّت شرط نيست در قبول شهادت،و انّما [٦]آنچه شرط است ايمان است و عدالت.

و ابو ثور و عثمان البتّي و شريح و انس بن مالك و ابن سيرين با ما موافقند [٧]در اين، و تمسك فقها به اضافه في قوله: مِنْ رِجٰالِكُمْ ،در آنچه آزادى [٨]شرط است معتمد نيست،براى آن‌كه ايشان نيز با ما مضافند،چنان كه حق‌تعالى گفت: وَ الصّٰالِحِينَ مِنْ عِبٰادِكُمْ وَ إِمٰائِكُمْ [٩].

فَإِنْ لَمْ يَكُونٰا رَجُلَيْنِ ،اگر دو مرد نباشند،يعنى اگر گواه دو مرد نباشند.و اسم «كان»مضمر است،و تقديره [١٠]:فان لم يكن الشّاهدان رجلين فَرَجُلٌ [١١]،«فا»براى جزاى شرط [١٢]آمد.امّا رفع«رجل»محتمل است چهار وجه را:

يكى فليكن رجل و امراتان،دوّم:فليشهد رجل و امراتان،سيم [١٣]:فالشّاهد رجل و امراتان،چهارم:فرجل و امراتان يشهدون [١٤]،اول اسم«كان»باشد مقدّر،دوم فاعل فعلى محذوف باشد،سيم [١٥]خبر مبتداى[٣٧٦-پ]مقدّر باشد،چهارم مبتدا باشد