روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٥٨ - ترجمه

و با رسول-عليه السلام-مناظره كردند در باب عيسى-عليه السلام-و گفتند:ما تقول في المسيح عيسى بن مريم؟گفت:عبد اللّه و رسوله.گفتند:هيچ بنده‌اى را ديدى كه او از مادر پديد آمد بى‌پدر ؟خداى تعالى به جواب ايشان اين آيت فرستاد،و فحواى آيت آن‌كه:چه جاى تعجّب است،و شما احوال [١]مى‌دانيد،اگر آدم بى‌پدر و مادر در مقدور [٢]صحيح و ممكن است،جاى تعجّب نباشد از عيسى كه از مادر آيد بى‌پدر [٣].

پس حق‌تعالى گفت:مثل[عيسى] [٤]در اين باب چون مثل آدم است،يعنى عيسى در اين حكم به آدم ماند كه خداى تعالى او را از خاك بيافريد بى‌پدر و مادر.

و«مثل»ذكرى باشد ساير كه دليل كند بر آنكه حكم دوم حكم اوّل است،و وجه تمثيل و تشبيه عيسى را به آدم ازآنجاست كه گفتيم [٥]. ثُمَّ قٰالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ، و التّقدير:فكان:آنگه او را گفت:بباش،ببود در حال بى‌مدّت و تدريج و تحويل نطفه با علقه،و علقه با مضغه،چنان كه در آيت ذكر كرد: ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً [٦]- الآية.

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ،[٤٣٠-ر]رفع او محتمل است دو چيز را:يكى خبر مبتدا، التّقدير:ذلك الّذي قد مرّ ذكره الحقّ من ربك.دوم مبتدا باشد و خبر او در جار و مجرور بود،و التّقدير:الحقّ وارد من ربّك [٧]،ثابت من ربّك [٨]،صادر منه.و قوله:

فَلاٰ تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ،شايد كه خطاب بود با رسول-عليه السلام-و مراد ديگرى چنان كه گفت: يٰا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ [٩]،و شايد تا مراد يكى باشد من جملة المكلّفين،چنان كه يكى از ما چون كارى فرمايد جماعتى را،يا خطابى كند با جماعتى،توجيه خطاب كند به يكى از ايشان و جمله [١٠]مراد باشد [١١]به آن خطاب.