بعضى دگر گفتند:«كان»ناقصه است،و«تجارة»اسم اوست،و«حاضرة» صفت او،و تُدِيرُونَهٰا خبر اوست در محلّ نصب.و عاصم خواند: إِلاّٰ أَنْ تَكُونَ تِجٰارَةً ،بر آنكه [١]اين خبر«كان»باشد و اسم«كان»مقدّر [٢]،و التّقدير:الّا ان تكون التّجارة تجارة حاضرة او المبايعة تجارة حاضرة،و انشد الفرّاء [٣]:

للّه قومي اىّ قوم لحرة [٤] اذا كان يوما ذا كواكب اشنعا
اى اذا كان اليوم يوما،و انشد ايضا:

أ عينيّ هلاّ تبكيان عفاقا اذا كان طعنا [٥]بينهم و عناقا
اى اذا كان الامر طعنا بينهم.

حق‌تعالى گفت:اين نوشتن براى آن مى‌بايد تا حقّ كسى بر كسى ضايع نشود چون تجارتى باشد حاضر دست بدست كه متاع [٦]بدهد و بها بنقد بستاند،به نوشتن [٧]حاجت نباشد.چون چنين بود،حاجت نبود به نوشتن،اگر بنويسى [٨]بر شما حرجى و بزه‌اى نبود.

وَ أَشْهِدُوا إِذٰا تَبٰايَعْتُمْ ،و گواه برگيرى چون مبايعت كنى [٩].ضحّاك گفت:هذا عزم من اللّه واجب،اين عزمى است يعنى واجب است بر هرچه باشد از اندك و بسيار بنقد و نسيه،و لو على باقة بقل،و اگر بر دسته تره [١٠]باشد،و اين مذهب اصحاب [١١]ظاهر است و اختيار جرير طبرى [١٢].ديگران گفتند:امر استحباب و ندب است،و اين قول بيشتر مفسران و جمله [١٣]فقهاست.و ابو سعيد خدرىّ [١٤]گفت [١٥]:تعلّق به امانت دارد،اگر مرد امين باشد به اشتهار [١٦]حاجت نبود،و اگر [١٧]امين نباشد اشهاد بايد كردن.

[١] .تب:براى.

[٢] .آن‌همه نسخه بدلها+باشد.

[٣] .تب+شعر.

[٤] .آج:بجرّة.

[٥] .آج:ظعنا.

[٦] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:متاعى.

[٧] .تب:نبشتن.

[٨] .تب:بنويسد.

[٩] .تب:يعنى چون مبايعت كنيد گواه برگيريد.

[١٠] .فق:تره.

[١١] .اساس:اهل،با توجّه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[١٢] .كذا:در اساس و همه نسخه بدلها،چاپ شعرانى(٤١٨/٢):ابن جرير طبرى.

[١٣] .اساس كه نونويس است:عامّه،با توجه به تب و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[١٤] .تب:ابو سعيد الخدرىّ.

[١٥] .تب+اگر.

[١٦] .اساس:به اشتهاد،تب:به شهادت،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[١٧] .تب+مرد.