تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٧٤ - شرح آيات
/ ١٦٨ عذابى كه هرگز حساب آن را نمىكردند، و از جانب خداوند سبحانه و تعالى برايشان نازل شد؟!! و اگر چنان تصور كنيم كه مقصود قرآن پرسيدن اين مطلب است كه
چگونه با شواهد آشكار و نشانههاى برقرار انكار كرديد، كلمه نكير معناى ديگرى جز زشت و منكر پيدا خواهد كرد.
[١٩] قرآن نظرها و انديشهها را به منظره مرغانى كه در فضا پرواز مىكنند جلب مىكند تا خردها را به مطالعه اين نمود كه نشانهاى از آن است كه خدا به رحمت خويش آسمان را مسخّر پرندگان قرار داده است برانگيزد، و صدها قانون علمى را كشف كند كه در زندگى و تمدن انسان براى او سودمند واقع مىشود. پس چرا نمىپرسد كه آن قوانين فيزيكى كه در پرتو آنها پرواز امكانپذير مىشود چگونه است؟ و چرا در اين باره به جستجو برنمىخيزد كه علت و عاملى كه سبب شنا كردن پرنده در فضا مىشود بدون آن كه بر زمين سقوط كند چيست؟ و از همه اينها مهمتر، چرا در آن نمىكوشد كه قلب خود را به روح اين جهان متصل كند تا آيت آشكارى از آيات پروردگار بزرگش را به او بنماياند؟
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ- آيا پرندگان را نديدند كه در بالاى سر ايشان بالهايشان را مىگشايند و سپس جمع مىكنند و نگاهدارندهاى جز خداوند بخشنده ندارند.» وصف به معنى گشودن بالها و قبض جمع كردن و به بدن چسباندن آنها در حين پرواز مرغان است، و شايد در آيه منظور از آوردن اين دو كلمه اشاره كردن به دو گونه از پرندگان بوده باشد: يكى مرغانى كه در پرواز صف و گشوده بالى آنها بيشتر است، و ديگر مرغانى كه در پرواز بالهاى خود را بيشتر به حالت قبض نگاه مىدارند، و به هر كدام از آنها كه آدمى نظر كند، آيات رحمت خدا بر او آشكار مىشود، ولى در مشاهده مرغانى كه در پرواز بيشتر حالت گشوده بالى دارند، اين توجه بيشتر مىشود، و به همين سبب ذكر صف بر قبض در آيه تقدّم پيدا كرده است ... و از آن روى پرواز پرندگان مظهرى از رحمت خدا است كه اگر خداوند