تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٥٩ - شرح آيات
سبب فروافتادن شخصيت و ضرب ديدن رهبرى ايشان در جامعه شوند كه از آشكارترين آنها متهم ساختن آنان به گمراهى از راه ارزشهاى فاسد و فرهنگ مبتنى بر خطاى خودشان بود.
كلمه «قلنا» بر آن دلالت دارد كه آنان با رسالتها و رهبريهاى مكتبى با تبليغاتى گمراه كننده كه از فرهنگ و ايستارهاى جاهليتى ايشان حكايت مىكرد، به محاربه برمىخاستند، و انسان اين توانايى را دارد كه هر چه مىخواهد به ديگران بگويد، و از آن چه مىخواهد به وسايل گوناگون از قبيل زبان و هنر و جز آن بهره بردارى كند.
[١٠- ١١] اين از نظر كافران دور ماند كه گمراهان خود ايشاناند، و اين كه در پشت سر آنان روزى است كه در آن حقيقت پيروز مىشود و على رغم دشمنان آن ظهور پيدا مىكند، و آن روزى است كه كلام آخر گفته مىشود و در آن روز كسانى كه بر باطل بودهاند زيان مىكنند، روزى كه انسان عليه خود گواهى مىدهد و به گناه خويش اعتراف مىكند.
«وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ- و گفتند كه اگر مىشنيديم و خرد خود را به كار مىانداختيم، از اصحاب آتش سوزان نمىشديم.»/ ١٥٣ پس آدمى ايستگاه و سرنوشت خود را در دنيا تعيين مىكند، و خود كسى است كه حق يا باطل را برمىگزيند، و به حزب خدا مىپيوندد يا به حزب شيطان، و در نتيجه در راه بهشت پيش مىرود يا در راه دوزخ، و اين حقيقت در آشكارترين صورت خود در روز قيامت معلوم مىشود كه هر كس با سرنوشتى مواجهه پيدا مىكند كه نتيجه مستقيمى از انتخاب و عمل خود او در دنيا است، و همين بيان الاهى براى دعوت كردن مردمان به انديشيدن در آينده جاودانى خود ايشان كفايت مىكند.
در اين آيه اشاره لطيفى است كه به شناختها و معرفتهاى انسان ارتباط پيدا مىكند، كه اگر پيرو عاقلى باشد سخن او را مىشنود و آن را مىپذيرد، و اگر خود تواناى بر راه يافتن به حق و كوشيدن در معرفت آن است، خرد خويش را به كار