تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٨٧ - شرح آيات
رسيد.
تا آن زمان كه حركت تاريخ در اقوام و افراد قائم بر حسابهاى دقيق است، چنان شايسته است كه آدمى هر گام را كه در زندگى برمىدارد، و هر قرار كوچك و بزرگى را كه از آن پيروى مىكند، در پرتو موازنه سود و زيان و عاقبت سرنوشتى مورد مطالعه قرار دهد.
حساب شديد و سخت همان حساب دقيق است، و خداوند متعال با لطف خود به محاسبه بندگان خويش مىپردازد و از بسيارى از گناهان ايشان چشمپوشى مىكند ولى چون كسى (خواه فرد باشد يا امت) به سبب منحرف شدن از راه راست در معرض خشم خدا قرار گيرد، با عدل خود به حساب او مىرسد، و كار از حسابرسى آسان به حسابرسى دشوار كشيده مىشود، و در اين صورت رهايى يافتن از عذاب ميسّر نخواهد بود، و خدا به اين مطلب بدين گونه اشاره كرده است: «وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ- و اگر خدا مردمان را مورد مؤاخذه قرار دهد، بر پشت زمين جنبندهاى را باقى نمىگذارد»، [٣١] و به همان گونه كه خدا حساب كسى را كه بناى زندگى او بر صلاح و كارهاى نيك بزرگ است به آسانى مورد رسيدگى قرار مىدهد و از كارهاى بد و گناهان او چشم مىپوشد، حساب كسى را كه بناى زندگى وى بر فساد و گناهان بزرگ است به سختى رسيدگى مىكند و هيچ گناهى را از او مورد عفو قرار نمىدهد بلكه كيفرش را مضاعف مىكند، و بدين گونه است كه خدا شهرها و كشورهايى را به هلاكت و نابودى محكوم كرده است، و به همين سبب علامه طبرسى رحمه اللَّه چنين حسابى را «حساب سخت بدون عفو» [٣٢] خوانده است.
رسيدن عذاب خدا به آن قريهها و شهرها، اين پندار بعضى از مردم را باطل مىكند كه مىگويند: خدا بخشندهتر و بزرگتر از آن است كه/ ٨٣ بندگان را به گناهشان
[٣١] - فاطر/ ٤٥.
[٣٢] - مجمع البيان، ج ١٠، ص ٣٠٩.