افقهاى پيشرفت محدود نيست، و توانايى انسان براى تكامل از طريق آنها از حدّ محاسبه بيرون است، و نوميدى و ديگر قيد و بندها آدمى را از بيدارى و هشيارى باز مى‌دارد، و اگر انسان ارزش توكل بر خدا را بداند و از پروردگارش بيمناك باشد، خدا از جايى كه گمان نمى‌برد به او روزى خواهد رساند.

شك نيست كه آيه ما را به تنبلى و خانه نشينى به اميد نازل شدن روزى از طريق معجزه نمى‌خواند، هرگز ... بلكه شايسته است به معنى آن بنگريم و در پرتو اصول كلى كه اسلام آورده است و در آيات ديگر وجود دارد، همچون اصل كوشش و كار و تحمل رنج، درباره آن به تدبّر بپردازيم، بلكه خود آيه در پايان به اين امر اشاره مى‌كند و ما را به آن مى‌خواند كه غبار يأس و نوميدى را از خود دور كنيم،/ ٦٥ و به روح اميد و توكل خود را بيدار و هشيار نگاه داريم. آيه همچنين در برابر اين وسوسه شيطانى مى‌ايستد كه بعضى بر اثر آن چنان مى‌پندارند كه روزى جز از راه حرام به دست نمى‌آيد، و به همين سبب جدا شدن خود را از نظامها و مؤسسات امرى خارج از توانايى مى‌دانند، در صورتى كه اگر به خدا توكل داشته باشيم هر چه زودتر بدگمانى ما به خوش گمانى مبدل خواهد شد.

«وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ‌- و هر كه بر خدا توكل كند، خدا براى او بسنده است.» مؤمنان را نرسد كه هرگز در قدرت خدا براى تحقق بخشيدن به آنچه وعده كرده است شك كند، هر اندازه كه آن چيز دشوار و در خلاف جهتى باشد كه به نظر شخص مى‌رسد، از آن روى كه اراده خدا برتر از هر چيز است.

«إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ‌- خدا به آنچه فرمان دهد مى‌رسد.» آرى، ما آدميزادگان را اسباب از كار باز مى‌دارد، و ميان ما و آنچه خواهان آنيم عقبات و موانع فراهم مى‌آورد، بدان جهت كه اراده ما محدود است، امّا اراده خدا مطلق و نامحدود است، ولى خداوند متعال از آن ابا دارد كه جريان امور جز از طريق حكمت و موازين و اندازه‌ها جريان پيدا كند.

«قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدْراً- خدا براى هر چيز اندازه قرار داده‌