منظور همان طرف آخر روز است.
به هر حال، اين دو آيه در حقيقت بيانگر لزوم توجه شبانه روزى و مستمر به ذات مقدس پروردگار است.
بعضى آن را به خصوص نمازهاى پنجگانه، يا به اضافه نماز شب، يا خصوص نماز صبح، عصر، مغرب و عشا تفسير كرده‌اند، ولى ظاهر اين است كه اين نمازها مصداق‌هائى از اين ذكر مستمر الهى، و تسبيح و سجده در پيشگاه مقدس اوست.
تعبير به «لَيْلًا طَوِيْلًا» اشاره به اين است: مقدار زيادى از شب را تسبيح خدا گوى.
در حديثى از امام على بن موسى الرضا عليه السلام در پاسخ اين سؤال كه: منظور از اين تسبيح چيست؟ آمده: «منظور نماز شب است»!. «١»
گر چه بعيد نيست اين تفسير نيز از قبيل بيان مصداق روشن باشد؛ چرا كه نماز شب در تقويت روح ايمان، تهذيب نفوس، و زنده نگه داشتن اراده انسان در طريق اطاعت خدا، تأثير فوق العاده‌اى دارد.
***
نكته:
در اينجا بايد به اين نكته توجه داشت كه: دستورهاى پنجگانه آيات فوق گرچه به صورت برنامه‌اى براى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ذكر شده، ولى در حقيقت سرمشقى است براى همه كسانى كه در مسير رهبرى معنوى و انسانى جامعه بشرى گام بر مى‌دارند.
آنها بايد بدانند بعد از اطمينان و ايمان كامل به هدف و رسالتى كه دارند لازم