پيرامون اين مسئله است كه چگونه مى توان پايدارى نهضت را پس از پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) تضمين كرد، به طورى كه مرگ پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)مايه ركود يا عقبگرد نهضت نشود. در اينجا دو راه وجود دارد كه در باره هر دو به بحث مى پردازيم:

الف) رشد فكرى وعقلى امّت اسلامى به حدّى برسد كه بتواند پس از درگذشت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) نهضت نوبنياد اسلام را همچون عهد رسالت رهبرى كنند وآن را از هر نوع گرايش به چپ وراست مانع شوند وامّت ونسلهاى آينده را به صراط مستقيم سوق دهند.

رهبرى همه جانبه امّت پس از درگذشت پيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم) در گرو شرايطى بودكه متأسفانه اغلب افراد فاقد آن بودند. اكنون وقت آن نيست كه در چند وچون اين شرايط بحث كنيم، ولى به طور اجمال مى گوييم كه جهش همه جانبه ودگرگونى عميق در دل يك ملت كار يك روز ودو روز يا يك سال وده سال نيست وپايه گذار انقلاب، كه ميخواهد نهضت خود را به صورت يك آيين جاويد وثابت واستوار در تمام ادوار در آورد، نمى تواند در مدّت كوتاهى به اين هدف نايل گردد. پايدارى انقلاب ورسوخ آن در دلهاى مردم، به نحوى كه پيروان آن پس از درگذشت پايه گذار نهضت گامى به عقب ننهند وبه رسوم ديرينه وآداب واخلاق نياكان خود بازنگردند، بستگى به فرد يا افراد برجسته اى دارد كه زمام امور نهضت را به دست گيرند وبا مراقبتهاى داهيانه وتبليغات پيگير جامعه را از هر نوع گرايش نامطلوب صيانت كنند تا آنكه نسلى بگذرد ونسل نوى كه از روز نخست با آداب واخلاق اسلامى خوى گرفته است جاى نسل پيشين را بگيرد.

در ميان نهضتهاى آسمانى، اسلام خصوصيت ديگرى داشت ووجود چنين افراد برجسته اى براى پايدارى وتداوم نهضت ضرورى بود. زيرا آيين اسلام در ميان مردمى پديد آمد كه از عقب افتاده ترين مردم جهان بودند واز نظر نظامات اجتماعى واخلاقى وساير جلوه هاى فرهنگ وتمدن بشرى در محروميت مفرط به سر مى بردند.از سنن مذهبى، جز با مراسم حج كه آن را از نياكان به ارث برده بودند، با