درعين حال نبايد روشهاى به كار گرفته شده در چنين شرايطى از قلمرو انصاف و عدالت خارج شود و حالت تجاوز به خود بگيرد كه قرآن در آيات متعدد دراين مورد هشدارى سخت داده است. [١] (وَ قٰاتِلُوا فِي سَبِيلِ الله اَلَّذِينَ يُقٰاتِلُونَكُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ الله لاٰ يُحِبُّ اَلْمُعْتَدِينَ)‌.

اين بحث را با ذكر يك نكته به پايان مى‌بريم كه تأكيد قرآن بر نفى «تولّى» بيگانگان در دين نوعى موضع‌گيرى فكرى و ذهنى است كه در كنار جهاد كه نوعى موضع‌گيرى عينى و عملى است در برابر دشمنان متجاوز به عنوان دو خط مشى دفاعى ترسيم شده است.

مبحث دوم: تبرّى

تولّى و تبرّى دو حالت سياسى اجتماعى متلازم در عرف مذهبى تلقى مى‌شود كه تولّى نسبت به يك فرد يا عقيده مستلزم تبرّى از غير آن محسوب مى‌گردد.

در قرآن نيز واژه برائت در نخستين آيه سوره برائت به كار رفته است و ترديدى نيست كه از ديدگاه اسلام بين جامعه اسلامى و جوامع غير اسلامى (حداقل مشركين) حالت برائت وجود دارد.

معنى برائت و تبرّى چيست‌؟ تبرّى را مى‌توان با چند تعبير زير تفسير نمود:

١. دشمنى در قلب و عمل.

[٢] . احساس كينه قلبى.

٣. احساس جدايى و دوگانگى براى حفظ هويت.

٤. نفى هويت اختصاصى بيگانه كه معارض هويت اسلامى است.

پيشتر گفتيم كه در منطق قرآن همه ا نسانها در فطرت انسانى و آفرينش يكسانند بنابراين تبرّى نمى‌تواند به معنى نفى هويت انسانى بيگانگان باشد.

اما تفسير اول و دوم نه تنها مستندى در آيات و متون روايى ندارد بلكه با مفاد برخى از آنها تعارض نيز دارد، در اينجا به مواردى از اين تعارضها اشاره مى‌شود:

الف -

(وَ لاٰ تَسُبُّوا اَلَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ الله فَيَسُبُّوا الله عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ‌).٢

[١] . بقره، آيه ٩٠.

[٢] . انعام، آيه ١٠٨.