جنگ آخرين مرحله دفاع در تنازع بقاست كه وقتى هيچ‌كدام از طريق دفاعى مؤثر نيافتاد گروهى با توسل به آن اقدام به نابودى عوامل مزاحم مى‌كند تا زنده و باقى بمانند. [١]

هر كدام از اين دو تحليل در قرآن به دنبال بيان مشروعيت جهاد آمده است: به اين ترتيب كه آيه اول به دنبال نخستين اجازه دفاع مشروع به مسلمانان ستمديده و از خانه و كاشانه آواره شده و آيه دوم به دنبال بيان نجات گروهى از بنى اسرائيل توسط طالوت از ظلم و تجاوز جالوت و ريشه توسل به زور و خشونت را روشن كرده است.

مبحث سوم: بررسى ريشه‌هاى جنگ از ديدگاه نهج‌البلاغه

از ديدگاه امام على (ع) در گفتارهاى نهج البلاغه، جنگ همواره ريشه شيطانى دارد و اين انگيزه‌هاى شيطانى است كه تبهكاران را براى رسيدن به مقاصد تجاوزكارانه و ضد انسانى به جنگ وامى‌دارد. ولى با وجود اين گاه، جنگ تنها راه‌حل معضلات بشرى و راهگشاى عدالت انسانى و دفع تجاوزات تبهكاران است.

امام (ع) در تفسيرى از اين نوع دفاع حق طلبانه مى‌گويد:

«اما بعد. فان الجهاد باب من ابواب الجنة، فتحه الله لخاصة اوليائه. و هو لباس التقوى، و درع الله الحصينة، و جنته الوثيقة. فمن تركه رغبة عنه البسه الله ثوب الذل، و شمله البلاء، وديث بالصغار و القماءة. و ضرب على قلبه بالاسهاب. و اديل الحق منه بتضييع الجهاد، و سيم الخسف، و منع النصف»

. [٢]

«اما بعد، جهاد درى است از درهاى بهشت كه خدا آنرا براى بندگان مخصوص و برگزيده‌اش گشوده است. جهاد پوشش پرهيزگارى و زره محكم و مقاوم خدايى و سپر قابل اطمينان خداست. كسى كه جهاد را ترك كند به حالت سرپيچى و اعراض، خداوند بر او لباس خوارى مى‌پوشاند و زندگى چنين كسى با گرفتاريها و سختيها پوشيده مى‌شود و به خفت، زبونى و بيچارگى كشانده مى‌شود و بر دلش مهر بى خردى و سبكسرى زده شده و حق از او برگردانده مى‌شود. به خاطر اينكه جهاد را ضايع نموده است و ناگزير به پستى محكوم و از

[١] . رك: تفسير الميزان، ج ١٤ ص ٤٢٣.

[٢] . نهج البلاغه، خ ٢٧.