در آغاز هجرت كه پيامبر اكرم (ص) در قبا اقامت داشت، مشتاقان به ديدار آنحضرت در خانه ابن خيثمه پذيرايى مى‌شدند و ملاقاتها و عبادتهاى پيامبر (ص) در اين خانه به آن شرافتى بخشيد كه بعدها براى تجليل از آن تبديل به مسجد گرديد.

هم اكنون بدون كوچكترين نشانه‌اى در توسعه مسجد قبا در دل آن جاى دارد.

١. مسجد عرفه يا عرفات و يا عمره:

اين مسجد كه به فاصله اندكى از مسجد قبا به سمت قبله قرار داشت، بپاس بزرگداشت از يك خاطره و سيره نبوى (ص) برپا شده بود و بيانگر حالت آرزو و اشتياق پيامبر (ص) به انجام عمره و حج بوده كه بهنگام عبور كاروان عمره و حج، حضرتش در اين مكان مى‌ايستادند و نظاره‌گر راهيان خانه خدا مى‌شدند. چه منظره‌اى، چه ايستادنى، چه خاطره‌اى، چه حالى و چه سنتى نيكو كه با تمام شكوه و عظمت فداى تعصّب كور گرديد.

١. مسجد مصرع:

مصرع به معنى قتلگاه است و مناسبت تاريخى اين مسجد آن است كه حضرت حمزه عموى فداكار و شجاع پيامبر (ص) هنگامى كه در احد مجروح گرديد خود را به اين محل رسانيد و در اين محل به شهادت رسيد و به پاس عظمت اين شهيدى كه از پيامبر (ص) لقب سيد الشهداء گرفت و تجليل از خون شهيد مسجد بر آن محل بنا گرديد كه قرنها مورد احترام و خاطره برانگيز شعار ايثار و شهادت بود.

١٧. مسجد حمزه:

در دوران حكومت مروان مسجدى كه در محل دفن حضرت حمزه و عبد الله بن جحش بود بر اثر سيل ويران گرديد و جنازه‌هاى آن دو شهيد به محل شهداى احد انتقال يافت و سپس در سال ٥٧٠ ه‌. ق در آن محل مسجدى بنا گرديد كه به مرور توسعه يافته و تجديد بنا و تزيين گرديد.١

اين مسجد كه به نام حضرت حمزه بود در واقع ميراث بزرگى از يكى از حساسترين مقاطع تاريخ اسلام يعنى جنگ احد به شمار مى‌رفت. اما به گناه اين كه مزار بود آثارش از روى زمين محو گرديد.

١٨. مسجد زريق:

اين مسجد به منظور تجليل از خاطره نخستين قرآن خوانى جمعى پيامبر (ص) و يارانش ساخته شده و روبروى باب السلام قرار داشته است كه آثار آن در جريان توسعه مسجد نبوى (ص) نابود گرديد.

[١] . رك: رفعت پاشا، مرأة الحرمين، ج ١ ص ٣٩٢.