انشعابات اخبارى و اصولى، شيخى و متشرع از همه جانگدازتر و اسف آورتر است ولى رشته تمسك باخبار و قرآن بكلى منقطع نگرديد، هميشه در بسيارى از نواحى شيعه‌نشين دانشمندانى بودند كه متوجه اين نقطه انحراف گرديده و از آن كنار ميگرفتند و همان رشته تعليمات خاندان نبوت و زبان كتاب خدا و سنت را زنده ميداشتند شيوع و رسميت مسلك انحرافى واكنشى در پيروان اين طريقه پديد آورد و در ميان افراطى‌هاى اين دو مسلك از اواسط قرن پنجم جنجال و مبارزه اخبارى و اصولى بر پا شد و انشعابى در جامعه شيعه پديد آورد بعللى كه شرح آن طولانى و با اختصار اين مقدمات مناسب نيست انشعاب «شيخيه و متشرع پديد شد» و لطمه بزرگى بجامعه شيعه وارد كرد

رجال اصلاح و تجديد روش و مكتب شيخ صدوق‌

منظور ما از اين رجال اصلاح دانشمندان بزرگى هستند كه در جامعه شيعه بوجود آمده و تعليمات دينى و پرورش افكار را بهمان شيوه صدر اسلام متوجه كرده‌اند و كتاب و سنت را مدار تعليم عمومى دانسته‌اند و خواسته‌اند مردم را از پيچ و خم اصطلاحات و گيجى روش فلسفه‌بافان و اصطلاح تراشان و مغلق گويان در آورند خواه در تاريخ و رجال بنام اخبارى معروف باشند يا اصولى يا عنوان ديگر اين حركت فكرى و پرورش دينى در چند مركز شيعه‌نشين قوتى داشته و نمونه‌اى بيادگار گذاشته كه ما آنها را بطور اختصار بعنوان مكتبهاى اصلاح بياد خوانندگان مى‌آوريم.

١- مكتب جبل عامل‌

در اين مركز كه يكى از مراكز بزرگ و سابقه دار شيعه است مكتبى اصلاحى وجود داشته كه بايد شيخ بزرگوار محمد بن حسن بن حر عاملى صاحب كتاب وسائل الشيعه را پرورده و مرد نامى آن دانست و كتاب وسائل كه در اين قرون اخيره معتمد و مرجع دانشمندان و فقهاى شيعه است نتيجه تاريخى آن شناخت.

٢- مكتب بحرين‌

در اين مكتب دانشمندان و فقهاى بزرگى بوجود آمدند كه طرفدار كتاب و سنت و تعليمات ائمه معصومين ٧ بودند و بنشر احاديث پرداختند در اين مكتب ابن ميثم و سيد هاشم بحرانى و شيخ بزرگوار شيخ يوسف صاحب حدائق داراى اهميت ميباشند.

٣- مكتب اصفهان در عهد صفويه‌

شاه طهماسب اول دومين پادشاه سلسله با افتخار صفويه بساط جهاندارى اين خاندان را گسترد چنانچه شاه اسماعيل اساس جهانگيرى آنها را پا برجا كرده بود البته جهاندارى و اداره كشورى‌