بردند، شيخ صدوق كه تحصيلات خود را در قم و بيشتر در خدمت پدرش على بن الحسين بپايان رسانيده و در همان سن جوانى بمسند تدريس و نشر حديث نشسته بود بنا بخواهش ركن الدوله ديلمى كه از پادشاهان بزرگ و نيرومند آل بويه است برى مسافرت ميكند و در آنجا اقامت مينمايد سپس بنيشابور رفته و تا سال ٢٥٢ كه هنوز پنجاه سال كمتر داشت در آنجا اقامت كرده و از نيشابور بعراق رفته و در بغداد و كوفه و شهرهاى ديگر چندى مانده و از عراق مراجعت كرد، و بسمت خراسان و بخارا رهسپار شده و تا سال ٢٦٨ در مشهد و اطراف آن بسر برده چون اصل مسافرت شيخ صدوق از مركز اصلى زندگانى خاندانش بنظر ركن الدوله بوده چنين مينمايد كه اين مسافرتهاى طولانى و متعدد در اطراف كشور اسلامى هم روى يك نقشه اساسى صورت گرفته كه بنفع مذهب شيعه و دولت طرفدار آن بوده است و شيخ صدوق با اين مسافرتهاى طولانى شالوده مكتب خود را در سراسر كشور اسلامى آن روز پراكنده و پا برجا نموده و مراجعات بسيارى كه از خطه پهناور و وسيع مراكز اسلامى باو شده اين موضوع را بهتر روشن ميكند بدين تفصيل «شيخ صدوق» از آغاز دوره شهرت علمى خود دانشمند و پيرو مذهب شيعه شناخته شده و علماى معاصر او كه مخالف مذهب شيعه بودند بشيوه معهود خود او را رسما رافضى ميخواندند چنانچه خطيب بغدادى او را بدين توصيف ترجمه كرده:

«محمد بن حسين بن بابويه ابو جعفر قمى ببغداد آمد و در آنجا از پدرش حديث روايت ميكرد و از شيوخ شيعه و رافضيان معروف بود» در اين صورت از شهرت عالمى و مراجعات عمومى كه از نواحى دور دست عالم اسلام باو شده اهميت و نفوذ مذهب شيعه در عصر وى دانسته و صلاحيت مكتب وى شناخته مى‌شود.

[تأليفات صدوق‌]

اگر چه ترجمه احوال شيخ صدوق در كتب رجال بسيار مختصر و نارسا است ولى از كتبى كه بنام اجوبه مسائل نوشته يا رساله‌هاى متعددى كه در تأليفات او ضبط شده ميتوان محيط پهناور مرجعيت او را حدس زد اجوبه مسائل او تا آنجا كه از حوادث محفوظ مانده و از دست مسامحه و نسيان گريخته و در كتب ضبط شده از اين قرار است.

١- كتاب جوابات المسائل الواردة عليه من واسط: يك كتاب در جواب مسائلى نوشته كه از واسط براى او فرستاده بودند- واسط شهر مهمى بوده ميان كوفه و بصره كه در آن تاريخ اهميت داشته.

٢- جوابات المسائل الواردة عليه من قزوين: يك كتاب در جواب مسائلى نوشته كه از قزوين فرستاده بودند.

٣- جواب مسائل وردت من بصرة: يك كتاب در جواب سؤالاتى نوشته كه از بصره رسيده بود.

٤- جوابات مسائل وردت من كوفة: جواب سؤالاتى كه از شهر كوفه شده بود.

٥- جواب مسائل وردت من مصر: جواب سؤالهائى كه از مصر شده بود ٦- جواب مسألة نيشابور: جواب از مسأله نيشابور ٧- جواب مسألة وردت من المدائن في الطلاق: جواب سؤالى كه در موضوع طلاق از شهر مدائن شده بود، رساله‌هاى بسيارى هم در شماره مؤلفات او ضبط شده كه مقصود از آنها نامه‌هائيست كه مفصل و علمى بوده كه با سابقه تقاضا يا بمناسبت ديگر برجال مهم مناطق نفوذ علمى خود مينوشته كه طرف اين رساله‌ها در بعضى موارد ذكر شده چون:

رسالة الى ابى محمد الفارسى في شهر رمضان‌