معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٧٠ - ٧ تقويت موضع شيعه در تعريف بطن آيات

برخى عالمان بدون توجه به ظاهر قرآن و بى‌هيچ ارتباطى با آن، مطالبى را به عنوان بطن، مطرح كرده‌اند. استاد معرفت (ره) با هوشيارى تمام و اعتقادى قوى نسبت به مباحث مربوط به بطن و تأويل در اين وادى، وارد شده و نتيجه‌اى را حاصل كرده‌اند كه براى شيعه در عرصه تفسير و رابطه ظاهر با باطن قرآن مجيد بسيار سودمند است.

استاد معرفت معتقد است تأويلى كه از آن به بطن تعبير مى‌شود از دلالت‌هاى التزامى كلام با لزوم غير بين است. يعنى تأويل بيان همان معناى واقعى است كه مراد آيه است، اما با دلالتى پنهان كه نيازمند دقت‌نظر است. پس تأويل، كوشش براى فهم معناى عام و كلى و در عين حال خفى و پنهان است كه در بطن آيه وجود دارد. اين معناى عام و كلى بايد با معناى ظاهرى آيه ارتباطى وثيق داشته باشد، به شكلى كه معناى ظاهر، معناى خاص و معناى باطن، معنايى عام و شامل آن خاص باشد. پس ما هرگاه قيود غيردخيل در حكم ظاهرى را حذف كنيم، معناى عام كه همان بطن است به دست خواهد آمد و در نتيجه مى‌تواند مصداق‌هاى فراوانى پيدا كند. به عنوان مثال آيه‌ فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُم لَا تَعْلَمُونَ‌[١] در مورد پرسش از عالمان بنى‌اسرائيل نازل شده و اين ظاهر آيه است اما با خلع قيود غيردخيل در حكم، معنايى عام پيدا مى‌شود كه عبارت است از ضرورت رجوع جاهل به عالم در مسايلى كه نمى‌داند و به فهم آن‌ها نياز دارد. در نتيجه سؤال از امامان معصوم كه نسبت به ما عالم هستند و ما جاهل نيز تحت آيه مندرج خواهد بود. به تعبير ديگر، امامان معصوم اهل ذكرند و مصداق آيه‌اند. و اين معنا بر اساس معناى بطنى آيه است.[٢]

پس طبق، رأى استاد در بطن‌يابى آيات، بايد حداقل سه مرحله را پيمود:

الف. استخراج معناى كلى آيه كه هدف و مراد واقعى خداوند از انزال آن‌

بوده است.

[١] . نحل، آيه ٤٣.

[٢] . ر. ك: التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء، صص ٦٢- ٣٣؛ و التفسير الاثرى الجامع، صص ٤٨- ٢٩.