معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٥٧ - سخنرانى آيتالله استادى در اربعين ارتحال استاد معرفت

٨. خستگى‌ناپذيرى در تحقيق و پژوهش‌

ديگر خصوصيت مهمّ اين عزيزان كه به خاطر آن مى‌توانند منشأ خدمات بشوند و من مى‌توانم مثال‌هاى متعددى بزنم، حوصله در تأليف است. مثلًا تأليف كتاب‌ مستمسك آيت‌الله العظمى حكيم‌ كه كتاب مقبولى در حوزه‌هاى علميه است، چهل سال طول كشيد.

مقدارى از كتاب‌ التمهيد آيت‌الله معرفت كه اين قدر مورد توجه قرار گرفته است، آن‌گونه كه من به ياد دارم، از همان سال‌هاى اول كه ايشان به قم مشرف شده است، چاپ شد، يعنى همان وقت‌ها ايشان جلد اول‌ تمهيد را منتشر كرده بود، ولى انتشار ديگر جلدها تا اين اواخر آن هم با تجديدنظر، ادامه داشت. بعد از هفتاد و چند سال عمر با بركت به‌گونه‌اى جدى اهل مطالعه بود. كسانى كه هم سن و سال ايشان باشند يا مثل بنده كه قدرى از ايشان كوچك‌تريم، چنين توانى ندارند. خيلى‌ها هستند كه وقتى به سن بنده مى‌رسند، كل مطالعه‌شان بايد روزى يك تا دو ساعت باشد و اصلًا توانش را ندارند، ولى ايشان معتاد مطالعه شده بود. اصلًا كارش تا آخر عمر مطالعه بود.

٩. تواضع علمى‌

يكى از خصوصيات ديگر اين عزيز اين بود كه در نوشته‌هاى خودش و بحث‌هاى خودش، چون تواضع علمى داشت، تجديد نظر مى‌كرد. خوب است اهل علم اين روحيه را داشته باشند. تواضع براى اهل علم خيلى لازم است. از جهات مختلف، يكى از اين جهت كه اگر چيزى نوشتيم و چاپ شد، اگر اعتراضى شد، تكبر نورزيم. تواضع اين است كه وقتى كسى چيزى گفت بگوييم درست است و آن صفحه يا بحث را عوض كنيم. اين عزيز هم كار را با حوصله انجام مى‌داد. اين كار قرآنى را كه اين همه مورد توجه قرار گرفت، با حوصله انجام داد و اگر لازم مى‌شد، تجديدنظر مى‌كرد. اين‌ها است كه باعث شد آيت‌الله معرفت در حوزه‌هاى علميه، در دانشگاه‌ها، در محافل علمى، مجموعه‌هايى كه دايرةالمعارف مى‌نويسند و در مجموعه‌هايى كه مجلات را