معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٤١ - ب نسخ تمهيدى

ب. نسخ تمهيدى‌

آيت‌الله معرفت اعلام كرد كه يكى از انواع نسخ، نسخ تمهيدى است. براى نمونه قرآن در بحث شراب اول مى‌گويد كه گناه نوشيدن شراب بيشتر از نفعش است:

اثمها اكبر من نفعهما.

در مرحله دوم مى‌فرمايد: در نماز يا در مسجد شراب نخوريد. در مرحله سوم مى‌گويد كه شراب پليد است:

رجس من عمل الشيطان.

در مرحله بعد شرع مقدس با آن برخورد مى‌كند و شراب‌خوار را محكوم و برايش حد جارى مى‌كند. آيت‌الله معرفت مى‌فرمايد كه اين در حقيقت يك نسخ است يعنى شارع مقدس به تدريج شراب‌خوارى را از بين برد، چون يك مرتبه نمى‌شد در جامعه اسلامى آن روز اين شيوه را بردارند. آن گونه كه نقل شده است، وقتى حكم ممنوعيت شراب آمد، آن‌قدر در مدينه كوزه‌هاى شراب شكسته شد كه در كوچه‌هاى مدينه جويى از شراب راه افتاد. در چنين جامعه‌اى نمى‌شد يك مرتبه حكم شراب را اجرا كرد. از اين رو مرحله به مرحله شيوه شراب‌خوارى منسوخ شد.

ما خيال مى‌كرديم كه اين مسأله مربوط به صدر اسلام بود. مرحوم آيت‌الله معرفت مى‌گفت: اين مطلب امروز نيز قابل پياده شدن است. اگر كسى امروز در جامعه‌اى مثل شهر مسكو بخواهد با شراب برخورد كند، بايد با القاى خصوصيت، همين چهار مرحله را آن جا هم اجرا كند. همچنين در مورد برده‌دارى ايشان مى‌فرمود: در برده‌دارى ما نسخ تمهيدى داشتيم. در توجيه بحث‌ فاضربوهن‌، باز همين بحث را ارائه مى‌كرد، يعنى برداشته شدن اين عادت‌ها و روش‌هاى غلط از جامعه اسلامى به صورت تدريجى و با مقدماتى انجام شده است تا اين كه برده‌دارى و آزار زنان از جامعه اسلامى رخت بر بست.