تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٤٥ - اختلاف حكما در بساطت و تركّب جسم و ماهيت هيولى

مى‌گويند: بيش از اجرام صغار صلبه جوهرى در عالم نيست و چيزهاى ديگر اعراض و كيفيات مى‌باشند.

لذا گفته‌ايم كه در هيولى بالمعنى الاعم كه پيش همه ملل ثابت و معلوم الإنّية و الوجود است اختلاف است كه آيا واحد و يا كثير است و على كل تقدير آيا جسم است يا خير؟ پس اگر واحد و جسم باشد قول اشراقيين و رواقيين است و اگر واحد و غير جسم باشد كه ماده است قول مشائين است و اگر كثير و جسم باشد قول ذى‌مقراطيس است و اگر كثير و غير جسم باشد قول متكلمين مى‌باشد. پس بين اين چهار گروه در ماهيت هيولى تشاجر است و آنچه پيش همه آنها مسلم است اين است كه هيولى جوهر است. البته قول ديگرى هم هست و آن اينكه هيولى عرض است و آن، قول ضرار متكلم‌ [١] است‌ [٢] كه به نظّام هم نسبت داده شده است‌ [٣] و لكن آن سخيف است.

[١] ضرار بن عمرو متكلم امام فرقه ضراريه- از فِرَق جبريه- است. آنان در عقايدشان، از اشاعره و معتزله متأثر هستند. ضرار مى‌گويد: خداوند در روز قيامت، در بهشت ديده مى‌شود و افعال بندگان، مخلوق خداوند است و بنده مكتسب آن مى‌باشد، حجتِ پس از پيامبر به اجماع معيّن مى‌شود و خبر واحد از او پذيرفته نمى‌شود. نيز مصحف عبد اللّه بن مسعود و ابىّ بن كعب را نمى‌پذيرند و مى‌گويند: خداوند آنها را نازل نكرده است.

ضرار معتقد است: امامت در غير قريش هم واقع مى‌شود و حتى اگر امر امامت بين قرشى و نبطى مردّد شود، نبطى را مقدّم مى‌داريم چون او در عدد كمتر و وسيله‌اش ضعيف‌تر است و زمانى كه با شريعت مخالفت ورزد، خلعش آسان‌تر است.

[٢] رجوع كنيد به: نقد المحصل، ص ١٨٩؛ شرح مقاصد، ج ٣، ص ٢٣.

[٣] رجوع كنيد به: ملل و نحل، ج ١، ص ٥٨؛ اسفار، ج ٥، ص ٦٧- ٦٨.