تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٥١٤ - چند شبهه و پاسخ آنها

ما دام كه شى‌ء تشخص و تخصصى پيدا ننموده موجود نمى‌شود، با اينكه حد و تشخص در خارج عين وجود است.

زمان عبارت از مقدار حركت قطعيه فلكيه است، و ليكن مشهور آن را مقدار تجدد وضع فلكى مى‌دانند. [١]

حاجى مى‌فرمايد: بنا بر حركت جوهريه حق اين است كه زمان مقدار تجدد طبيعت فلكيه است.

چند شبهه و پاسخ آنها

در اينجا بنا بر اينكه زمان مقدار حركت قطعيه باشد اشكالى است و آن اينكه: نزد محققين زمان موجود است و براى حركت قطعيه جز در خيال وجودى نيست، [٢] پس چگونه مى‌شود مقدار- يعنى زمان- موجود باشد و متقدر- يعنى حركت قطعيه- موجود نباشد؟ و اما حركت توسطيه، بسيط است و داراى مقدار نيست و به خاطر اين اشكال و غير آن، صدر المتألهين فرموده است: نمى‌توان به چيزى كه نحوه وجود آن، سياليت و تصرم و تجدد است غير موجود گفت، بلكه آن موجود است منتها موجوديتش به نحو سيلان و تجدد است. [٣]

و صاحب مباحث مشرقيه گفته است: زمان مانند حركت داراى دو معنى است:

يكى امر موجود در خارج و غير منقسم و آن با حركت به معناى توسط مطابق است و به آنِ سيال نيز ناميده مى‌شود، و ديگرى امر متوهمى كه براى آن در خارج وجودى نيست و آن با حركت قطعيه مطابق است. [٤]

[١] شفا، بخش طبيعيات، ص ٧٢؛ حكمة الاشراق، در مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج ٢، ص ١٧٩- ١٨١؛ شرح مواقف، ج ٥، ص ١٠٧؛ شرح مقاصد، ج ٢، ص ١٨٧.

[٢] شفا، بخش طبيعيات، ص ٣٥؛ مباحث مشرقيه، ج ١، ص ٦٧٢- ٦٧٦؛ شرح مواقف، ج ٦، ص ٢٠١.

[٣] اسفار، ج ٣، ص ٣٤.

[٤] مباحث مشرقيه، ج ١، ص ٧٦٠.