تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٨٠ - بيان مقولاتى كه حركت در آنها واقع مىشود

الف) مقوله كمّ: در اين مقوله حركت با زياده و نقصان پذيرفتن جسم همراه است و اين دگرگونى كمّى داراى اقسامى است:

١- تخلخل حقيقى: يعنى افزايش حجم جسم بدون اينكه چيزى به اجزاء آن افزوده گردد، مانند انبساط آب هنگام حرارت يافتن آن.

٢- تكاثف حقيقى: يعنى كاسته شدن حجم جسم بدون اينكه چيزى از اجزاء آن كاسته گردد، مانند انقباض آب هنگام برودت يافتن آن.

٣- از اقسام حركت در مقوله كمّ حركت در نمو و ذبول مى‌باشد: يعنى افزايش ابعاد سه‌گانه جسم با تناسب طبيعى كه به سبب پيوستن اجزاء غذائيه به اجسام نباتيه و حيوانيه به وجود مى‌آيد و يا كاسته شدن ابعاد آن.

صاحب مطارحات‌ [١] و اشراقيون حركت در نمو و ذبول را انكار نموده‌اند و مى‌گويند: جسم عين مقدار و ابعاد سه‌گانه است و زيادت و نقصانهاى حجمى به واسطه حركت اينى انجام مى‌گيرد. [٢]

مرحوم حاجى مى‌گويد: «و فى نموّ و ذبول استقرّ» و به حركت در نمو و ذبول به شرحى كه بعد خواهد آمد قائل است. و نيز ايشان حركت در سمن و هزال- يعنى فربه شدن بدن در عرض و عمق و كاهش بدن از عرض و عمق- را از اقسام حركت در كمّ مى‌داند.

فرق نمو و ذبول و سمن و هزال در اين است كه نمو و ذبول در اجزاء اصليه مانند استخوان و پى و شريان است، ولى سمن و هزال در اجزاء فرعيه مانند لحم و شحم مى‌باشد.

ب) مقوله اين: مانند حركت تدريجى اجسام در جا به‌جا شدن آنها كه‌

[١] اين سخن از بخش طبيعيات مطارحات نقل شده كه به طبع نرسيده است، رجوع كنيد به: حكمة الاشراق، در مجموعه مصنفات شيخ اشراق، ج ٢، ص ٧٧.

[٢] شرح حكمة الاشراق قطب الدين شيرازى، ص ٢١٢- ٢١٨؛ شرح هدايه اثيريه، ص ٩٦؛ اسفار، ج ٣، ص ٨٩.