تقريرات فلسفه امام خمينى قدس سره - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٠٩ - بحثى پيرامون جبر و تفويض

حقيقت آن بى‌خبريم- و ثانياً متعرض مذهب تفويض مى‌شويم. ما بعد از آنكه بر ابطال هر دو مذهب برهان داريم، قهراً

«لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين» [١]

ثابت مى‌شود.

و الحاصل: ما دليلى بر لا جبر و لا تفويض نداريم جز اينكه اگر آن دو مذهب ابطال شد، مى‌فهميم كه بايد لا جبر و لا تفويض ثابت باشد و از خود روايت در اين باب نمى‌توانيم چيزى استفاده كنيم چون از مجملات است. و لذا در اين باب علماى اماميه را قريب دوازده قول است و روايت:

«لا جبر و لا تفويض بل أمر بين الأمرين»

را چند جور معنى كرده‌اند. مفيد [٢]- عليه الرحمة- آن را به گونه‌اى‌ [٣] و مرحوم مجلسى‌ [٤] آن را به گونه ديگرى معنى كرده است‌ [٥] كه اصلًا به رشته‌اى كه ما به آن مشغول مى‌باشيم مربوط نيست.

مفيد- عليه الرحمة- گفته است: معناى لا جبر و لا تفويض اين است كه: خدا تمام اشياء را واجب نكرده و تمام آنها را هم مباح نكرده كه افسار را به گردن خود انسان انداخته باشد، بلكه «أمر بين الأمرين» است، يعنى بعضى از آنها مباح و بعضى‌

[١] اصول كافى، ج ١، ص ١٦٠، حديث ١٣؛ توحيد صدوق، ص ٣٦٢، حديث ٨.

[٢] ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان عكبرى بغدادى، در علم، فضل، فقاهت و عدالت سرآمد و در نيكويى اخلاق و تيزبينى و حاضرجوابى يگانه روزگار بود. در سال ٣٣٦ ق. به دنيا آمد و از قريب شصت استاد بهره برد و بيش از دويست اثر در حديث، فقه، كلام و تاريخ از خود به يادگار گذاشت. در ماه رمضان سال ٤١٣ ق. وفات يافت و بر دوش هشتاد هزار نفر تشييع و در بقعه كاظميه به خاك سپرده شد.

[٣] تصحيح الاعتقاد، ص ٣٢- ٣٣.

[٤] علامه محمد باقر بن محمد تقى مجلسى، از بزرگان محدثين شيعه و در ترويج و بسط معارف و احاديث اهل بيت عليهم السلام كم نظير بود، عمر شريف خويش را به تأليف، ترجمه، اقامه جماعات، هدايت مردم و ارشاد حكّام سپرى كرد و بيش از يك ميليون سطر به رشته تحرير درآورد، كتاب بحار الانوار وى به تنهايى دائرة المعارف ارزشمندى از روايات شيعه به شمار مى‌رود. وى به سال ١٠٣٧ ق. به دنيا آمد و در رمضان ١١١٠ ق. به رحمت حق پيوست و در اصفهان به خاك سپرده شد.

[٥] بحار الانوار، ج ٥، ص ٨٣؛ مرآة العقول، ج ٢، ص ٢٠٧.