مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٤٤ - فرضیه اول درباره حافظ حافظ صرفاً یک هنرمند است

کرد؛ با دلیل و برهان نمیشود رد کرد، ولی کسی هم که آشنا با دیوان حافظ باشد نمیتواند این حرف را قبول کند که آن اشعار عرفانی حافظ را یک شاعر که صرفاً هنرمند بوده و اساساً واقف به رموز عرفان و سیر و سلوک و معنویت و اینها نبوده [سروده است] و او توانسته چنین اثر جاویدانی خلق کند که بعد از هفتصدسال اشکها را در خلوتهای شب جاری کند.

عرض کردم این، برهان نیست، ولی برای خود من شخصاً هیچ وقت چنین چیزی قابل قبول نیست. دلیلش هم این است که امروز چرا حافظی به وجود نمیآید؟ آیا دیگر قریحهها خشک شد، که حافظی نباشد، سعدیای نباشد، جامیای نباشد؟ دلیل ندارد قریحهها خشک شده باشد؛ روحها در مسیر دیگری است، یعنی روح حافظ دیگر وجود ندارد که اثری مثل حافظ و حتی مثل جامی به وجود نمیآید. این دیگر یک امر شخصی است و «الْمَرْءُ مَخْبُوٌّ تَحْتَ لِسانِهِ» در اینجا کاملًا مشهود است؛ همانطور که خود قرآن کریم- که گفتیم عدهای حافظ را سومِ قرآن و صحیفه قرار میدهند از نظر مناجاتها و راز و نیازهاشان- اثر خودش را در دنیا روی زیباییاش دارد، ولی یک زیباییای که از یک افق مافوق بشری برخاسته، و چقدر قرآن روی این موضوع تکیه میکند! اعجاز قرآن این است.

وَ اذا سَمِعوا ما انْزِلَ الَی الرَّسولِ تَری اعْینَهُمْ تَفیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّا عَرَفوا مِنَ الْحَقِ [١].

انَّمَا الْمُؤْمِنونَ الَّذینَ اذا ذُکرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلوبُهُمْ وَ اذا تُلِیتْ عَلَیهِمْ ایاتُهُ زادَتْهُمْ ایماناً وَ عَلی رَبِّهِمْ یتَوَکلونَ [٢].

اذا ذُکرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلوبُ الَّذینَ لایؤْمِنونَ بِالْاخِرَةِ [٣].

اللَّهُ نَزَّلَ احْسَنَ الْحَدیثِ کتاباً مُتَشابِهاً مَثانِی تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلودُ الَّذینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ [٤].