خدا را اطاعت کند، خدا بهشتی دارد که جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْانْهارُ [١] و در آن حورالعین کأمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکنونِ [٢] و لَحْمِ طَیرٍ مِمّا یشْتَهونَ [٣] وجود دارد؛ وقتی به یاد گوشت مرغ و به یاد لؤلؤ و زمرد و حورالعین آنجا میافتد شروع به عبادت میکند، برای اینکه از آنها چیزی نصیبش شود، فَتِلْک عِبادَةُ التُّجّارِ این، عبادت تاجرپیشگان است. یک بازرگان همیشه از سرمایهاش خرج میکند برای اینکه سود بیشتری ببرد. اینجا هم این شخص عبادت و کار میکند برای اینکه مزد گزافی بگیرد.

ولی گروهی دیگر خدا را شکراً و سپاسگزارانه عبادت میکنند؛ در عبادت نه چشم به بهشت دارند و نه ترس از جهنم، فقط و فقط خدا را میبینند. یکی از ارزشهای انسانی انسان از آن جهت که انسان است سپاسگزاری است. وجدان حکم میکند که این خدا را باید سپاس گفت؛ اگر بهشتی وجود نداشته باشد و جهنمی هم در کار نباشد، من او را عبادت میکنم چون باید او را سپاس بگویم.

مگر پیغمبر آنقدر عبادت نمیکرد که پای مبارکش ورم کرده بود؟ عایشه گفت:

یا رسول اللَّه! شما که لِیغْفِرَ لَک اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِک وَ ما تَأَخَّرَ [٤] هستی، چرا اینقدر عبادت میکنی؟ فرمود: مگر هر کسی که خدا را عبادت میکند، برای فرار از جهنم و یا برای بهشت است: الا اکونُ عَبْداً شَکوراً [٥]؟ آیا من نباید یک بنده سپاسگزار باشم؟.

پس عبادت طایفه اول، عبادت بردگان بود و دومی عبادت بازرگانان. سومی عبادت آزادگان است: فَتِلْک عِبادَةُ الْاحْرارِ [٦]. انسان حُرّ و آزاده در منطق علی علیه السلام حتی به بهشت و جهنم بستگی ندارد، از بهشت و جهنم هم آزاد است، فقط به خدای خودش بستگی دارد و بس.

گو اینکه قصد داشتم یک جلسه را به جمع آوری آنچه که تا به حال گفتیم اختصاص دهم و همه مطالب را جمع کنم و انسان نمونه اسلام را یکجا نشان دهم ولی در ضمن همه این مکتبها که شرح دادم، نظر اسلام را بیان کردم. معلوم شد که

[١] بقره/ ٢٥[٢] واقعه/ ٢٣[٣] واقعه/ ٢١[٤] فتح/ ٢[٥] کافی، باب شکر، ص ٩٥، حدیث ٦[٦] نهج البلاغه، حکمت ٢٣٧