سکه اسلامی را بشناسیم که آن سکهای که اسلام طرح و پیشنهاد میکند چگونه سکهای است، و الّا اگر اینها را طرح نکنیم و من از پیش خود بگویم که ارزشهای اصیل انسانی عبارت از فلان چیزهاست، مطمئن هستم یک نفر هم نیست که بگوید خیر، یک چیز دیگر هم در اینجا هست و یا بگوید چرا این یک ارزش است و دیگری یک ارزش نیست؟ ولی وقتی که مکتبهای دیگر را طرح میکنیم و به معنای واقعی نقد میکنیم یعنی در محک اسلامی میگذاریم، آن وقت میتوانیم خیلی منطقی و مستدل بگوییم که ارزشهای اسلامی در باب انسان و ارزشهای انسانیای که اسلام برای آنها واقعاً ارزش قائل است چیست، و حتی میتوانیم درصد هریک را بیان کنیم؛ یعنی اگر مجموعه ارزشها را صد حساب کنیم، روی حساسیتهایی که خود اسلام در این زمینهها نشان داده است میتوانیم بگوییم فلان ارزش مثلًا پنجاه درصد [ارزشهای انسانی را تشکیل داده] است و دیگری سی درصد و سومی ده درصد [١].

تحقیر عقل توسط برخی عرفا

بحث ما در جلسه گذشته درباره سکه عرفان یعنی انسان کامل در سکه عرفانی بود.

انسان کامل مکتب عرفان، حتی انسان کامل عرفان اسلامی که با عرفانهای دیگر خیلی متفاوت است و زمینههای اسلامی در آن خیلی زیاد است و «انسان کامل» بسیاری از عرفا را میشود گفت که خیلی به انسان کامل اسلام نزدیک است، در عین حال به نظر ما قابل نقد است. من اعتراف دارم که مکتب عرفان از تمام مکتبهای قدیم و جدید، در باب انسان کامل غنیتر است؛ نه قدیمیها توانستهاند به پایه اینها برسند و نه امروزیها؛ ولی چنانکه عرض کردم مکتبی غیرقابل نقد نیست.

در جلسه گذشته سه نقد [٢] بر انسان کامل عرفانی ذکر کردیم. یکی این بود که گفتیم عرفا بیش از اندازه عقل را تحقیر کردهاند و گاهی- نه خیلی- تا حد بیاعتبار بودن عقل هم جلو رفتهاند.

[١] بعضی شتاب دارند، میگویند زودتر بگویید ارزشهای اصیل اسلامی چیست تا ما آنها را بفهمیم. اگر ما اکنون آنها را بگوییم، در آن وقت است که شما چیز درستی نفهمیدهاید. پس بگذارید مکتبهای دیگر را به معنی واقعی نقد کنیم.[٢] این نقدها مال من نیست. من با معیار اسلام دارم نقد میکنم. در واقع اسلام است که دارد نقد میکند.