حال برای تأیید همه اینها، قسمتی را از نهج البلاغه [١] برای شما میخوانم. در این جلسات مکرر گفتهایم که نهج البلاغه مثل خود علی علیه السلام است. کلام انسان مثل خود اوست، چون کلام تنزل روح انسان است، تجلی روح انسان است. یک روح پست کلامش پست است و یک روح عالی کلامش عالی است. یک روح یک بعدی کلامش یک بعدی است و یک روح چند بعدی کلامش هم چند بعدی است.

علی علیه السلام یک شخصیت جامع الاضداد است، کلامش هم جامع الاضداد است. در کلامش عرفان هست در اوج عرفان، فلسفه هست در اوج فلسفه، آزادیخواهی هست در اوج آزادیخواهی، حماسه هست در اوج حماسه، اخلاق هست در اوج اخلاق. نهج البلاغه مثل خود علی، جامع است. در یکی از جملاتش میفرماید: قَدْ احْیا عَقْلَهُ وَ اماتَ نَفْسَهُ. [وضع] یک سالک را بیان میکند که عقل خود را زنده کرده است و نفس خود را میرانده است، حَتّی دَقَّ جَلیلُهُ وَ لَطُفَ غَلیظُهُ تا آنجا که این مراقبت و ریاضت شرعی نازکش کرده و این گوشتها را تا اندازهای از تنش [زدوده است؛] غلظت روحش را تبدیل به لطف کرده و روحش رقیق شده است. وَ بَرَقَ لَهُ لِامِعٌ کثیرُ الْبَرْقِ در آن حالت یکمرتبه یک برقی از درون، در او میجهد فَابانَ لَهُ الطَّریقَ راه را برایش روشن میکند وَ سَلَک بِهِ السَّبیلَ وَ تَدافَعَتْهُ الْابْوابُ الی بابِ السَّلامَةِ [٢] از این در به آن در و از این منزل به آن منزل میرود تا به آخرین منزل که منزل سعادت است و نهایت راه اوست، میرسد.

بنابراین درباره انسان کامل تا این حدود که انسان کامل باید انسانی باشد که تهذیب و تزکیه نفس کرده باشد، اسلام میگوید بله، همینطور است.

مسئله بالاتر اینکه آیا انسان کامل اسلام انسان سالک است؟ انسانی است که مرحله به مرحله و قدم به قدم پیش رفته؟ انسانی است که سیر و سلوک کرده و منزل به منزل جلو رفته؟ بله. علی علیه السلام میگوید: وَ تَدافَعَتْهُ الْابْوابُ الی بابِ السَّلامَةِ از این در به آن در میرود و در دیگری به روی او باز میشود و منزل دیگری [را پشت سر میگذارد] تا به دری میرسد که به آن «باب السلامه» میگویند. به آنجا که برسد، به

[١] جوانها وقتی از نهج البلاغه میشنوند، بیشتر به قلبشان مینشیند و لذت میبرند.[٢] نهج البلاغه، خطبه ٢١٨