ارزشهای دیگر را از بین ببرد و من احساس میکنم که باز یک موج افراطی دیگری در حال تکوّن است؛ یعنی عدهای میخواهند به گرایشهای اجتماعی اسلام توجه کنند ولی گرایشهای خدایی اسلام را فراموش کنند، یعنی انحراف و اشتباهی دیگر. آن عرب الاغی داشت، میخواست سوار شود. آنقدر دورخیز کرد که وقتی به طرف الاغ پرید، آن طرف الاغ افتاد و گفت: کالْاوَّل (شد مثل اول). اگر بنا شود از جاده معتدل اسلام خارج شویم، چه فرق میکند که عبادتگرای جامعه گریز باشیم یا جامعه گرای خداگریز؟ در منطق اسلام هیچ فرق نمیکند.

ببینید خداوند در آیه آخر سوره فتح- که آیاتی نظیر آن در قرآن زیاد است- چه میفرماید: مُحَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ وَ الَّذینَ مَعَهُ اشِدّاءُ عَلَی الْکفّارِ رُحَماءُ بَینَهُمْ [١]. صحابه و تربیت شدگان پیغمبر چگونه هستند؟ اینها دو چهره دارند، دو وجهه دارند: در مقابل دشمنان حقیقت [٢]، شدید، قوی، باصلابت و محکم هستند، مانند دیواری روئین که از جا تکان نمیخورد (انَّ اللَّهَ یحِبُّ الَّذینَ یقاتِلونَ فی سَبیلِهِ صَفّاً کأَ نَّهُمْ بُنْیانٌ مَرْصوصٌ [٣]) ولی در میان خود، یک پارچه عطوفت، مهربانی، یگانگی و وحدتاند که از نظر قرآن یک خصلت اجتماعی جامعه اسلامی است (یعنی همان خصلتی که ما قرنها فراموش کرده بودیم). تَریهُمْ رُکعاً سُجَّداً یبْتَغونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً سیماهُمْ فی وُجوهِهِمْ مِنْ ا ثَرِ السُّجودِ (فوراً سراغ آن ارزش خدایی میرود) همان کسانی که از نظر به اصطلاح جامعه گرایی در آن وضع هستند، راکعند، ساجدند، درد دلشان را با خدا میگویند، از خدای خود ترقی و فزونی میخواهند، به آنچه دارند قانع نیستند، میخواهند روز به روز جلوتر و پیشتر بروند، از همه پرستشهاشان جز رضای خدا چیز دیگری نمیخواهند؛ یعنی به عالیترین شکل، خدا را عبادت میکنند. و در چهره اینها آثار عبادت نمایان است. ذلِک مَثَلُهُمْ فِی التَّوْریةِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْانْجِیلِ کزَرْعٍ اخْرَجَ شَطْأَهُ [٤]. بعد برای جامعه اسلامی مَثَلی ذکر میکند که چگونه این جامعه

[١] حال در ترکیب این آیه که آیا مقصود، حضرت رسول است با اصحاب یا فقط اصحاب مقصود هستند [بحثی نمیکنیم، چون] در مدعای ما عجالتاً هیچ تأثیری ندارد.[٢] برای دشمنان حق و حقیقت کلمه «کفار» را به کار میبرد، یعنی کسانی که میخواهند چهره حقیقت را بپوشانند.[٣] صف/ ٤[٤] فتح/ ٢٩