راه روشن (ترجمه المحجة البيضاء) - الفيض الكاشاني - الصفحة ٣٦٥ - شرح انگيزههاى تكبّر و عوامل محرّك آن
شده از بول آدمى برتر از كرمى است كه از بول اسب آفريده شده؟ بعيد است كه چنين باشد، بلكه هر دو برابرند و شرافت از انسان است نه از كرم.
٢- تبار واقعى خود و پدر و جدّش را بشناسد، زيرا پدر نزديك او نطفه كثيف و جدّ دور او خاك پست است و خداى متعال تبار آدمى را به او معرفى كرده و فرموده است: الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ من طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ من سُلالَةٍ من ماءٍ مَهِينٍ«١٤٩» پس كسى كه اصلش از خاك پستى است، خاكى كه بر روى آن گام مىنهند سپس خدا گل وجود او را سرشت تا گل تيره گنديدهاى شد چگونه تكبّر مىورزد، در حالى كه تبارش به پستترين اشياء مىرسد، زيرا گفته مىشود: اى پستتر از خاك و اى متعفنتر از گل و لاى و اى كثيفتر از مضغه پس اگر انسان به پدر خود نزديكتر از خاك است مىگوييم: به پدر نزديك ببال نه به دور، پس نطفه و مضغه به او از پدر نزديكتر است، در نتيجه بايد نفس خود را به آن دو تحقير كند، و بر فرض كه انتساب و نزديكى به پدر موجب بلندى مقام است، خاك پدر والاتر (اصل انسان) است و خاك چه رفعتى دارد؟ و هر گاه خاك رفعتى نداشته باشد پس براى فرزندش از كجا رفعت آمده است؟ در اين صورت اصل بشر از خاك و فصل آن از نطفه است، از اين رو نه اصلى دارد و نه فصلى و نهايت پستى تبار همين است در حالى كه اصل (خاك) زير گامها پايمال مىشود و از فصل (نطفه) بدنها شسته مىشود [غسل جنابت]. اين تبار واقعى انسان است و هر كس تبار خود را بشناسد به آن تكبّر نمىكند و داستان او پس از اين شناخت و برطرف شدن پرده از روى اصل حقيقتش همانند مردى است كه خود را از بنى هاشم مىشمارد و اين مطلب را پدر و مادرش به او خبر دادهاند، از اين رو همچنان باد شرافت و افتخار در وى موجود است تا ناگهان افراد عادلى كه در گفتهشان ترديدى
«١٤٩» سجده / ٧ - ٨: او همان كسى است كه هر چه را آفريده نيكوتر آفريد، و آغاز آفرينش انسان را از گل قرار داد. (٧) سپس نسل او را از اعصاره اى از آب ناچيز و بى قدر خلق كرد. (٨)