آنگه در معنى او خلاف كردند.زجّاج گفت:و لا يأمركم اللّه،خداى نمى‌فرمايد شما را كه فرشتگان و پيغامبران را خداى گيريد [١]،و ابن جريج و جماعتى مفسران گفتند:و لا يأمركم محمّد،رسول اللّه نمى‌فرمايد شما را،و بعضى دگر گفتند:و لا يأمركم البشر،و هيچ آدمى را نيست كه شما را فرمايد كه فرشتگان را پرستى [٢]، چنان كه مشركان عرب گفتند:الملائكة بنات اللّه،فرشتگان دختران خدااند [٣].

وَ النَّبِيِّينَ ،و نه پيغامبران را،چنان كه جهودان و ترسايان گفتند در عيسى و عزير: أَ يَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ ،صورت استفهام است و معنى تقريع و انكار است،شما را كفر فرمايد پس ازآن‌كه مسلمان شده‌ايد!و در آيت دليل نيست براى آن‌كه افعال جوارح كفر باشد،براى آن‌كه عبادت نكند هيچ‌كس معبودى را الّا [٤]پس ازآن‌كه اعتقاد ربوبيّت او كرده باشد،و اين اعتقاد كفر باشد نه به عبادت معبود.

وَ إِذْ أَخَذَ اللّٰهُ مِيثٰاقَ النَّبِيِّينَ ،و ياد كن اى محمّد چون هاگرفت [٥]خداى -عزّ و جلّ-پيمان پيغامبران.حمزه خواند:«لما آتيتكم»،بكسر اللاّم،باقى به فتح «لام»خواندند،و نافع خواند:آتيناكم،على الجمع،باقى قرّاء به«تا»على اخبار المخاطب عن نفسه.

و«ميثاق»مفعال باشد من الوثيقة [٦]،وثيقه استوارى باشد و معنى عهد و عقد باشد بمثابت سوگند دادن. لَمٰا آتَيْتُكُمْ ،آن‌كس كه«لام»مفتوح خواند در او چند قول گفتند،اخفش گفت:«لام»ابتداست،و«ما»موصوله است،و آنچه از پس اوست صله اوست و«من»تبيين است،و تقدير آن است:للّذي آتيتكم مِنْ كِتٰابٍ وَ حِكْمَةٍ لتؤمننّ به،و اين در جاى خبر است،يعنى آنچه من دادم شما را از كتاب و حكمت به آن ايمان آريد،و«لام»دوم [٧]في قوله:«لتؤمننّ»،«لام»قسمى مضمر است،كأنه قال:و اللّه لتؤمننّ به،يعنى عهد پيغامبران هاگرفتم [٨]كه آن كتاب و

[١] .دب:برگيرند.

[٢] .مب،مر:بپرستيد.

[٣] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:خدايند.

[٤] .مب+خداى تعالى جلّ جلاله الّا.

[٥] .آج،لب:چون بازگرفت.

[٦] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+و.

[٧] .دب:دؤم،مب،مر:دويم.

[٨] .وز:هاگرفتيم.