روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٤٠٣ - ترجمه

رسول او را بخواست و آزاد كرد،و همه‌كس او را حرمت داشت.هفتاد سال است تا دست در فتراك او زده‌اى و خويشتن بر او بر خانه او بسته [١]،اميد باشد كه فردا تو را شفاعت و حمايت كند و از آتش دوزخ برهاند [٢]،چنان كه آن شتر را از كشتن برهانيد.

صحابه رسول كه آن ديدند گفتند:يا رسول اللّه! بهيمه‌اى تو را سجده مى‌كند، دستور باش [٣]تا ما تو را سجده كنيم؟رسول-عليه السلام-گفت:

لا ينبغى السجود الّا للّه، سجده جز خداى را نشايد كرد،و اگر رخصت بودى كه مخلوق مخلوقى را سجده كند،من بفرمودمى تا زنان شوهران [٤]را سجده كردندى.

مٰا كٰانَ لِبَشَرٍ ،معنى آن است كه:نباشد و نشايد و روا نبود [٥]هيچ آدمى را.و «بشر»اسم جنس است آدمى را،و او را واحدى نيست از لفظش،كالقوم و الرهط و النّفر،و در جاى واحد بنهند براى آن‌كه موحّد[٤٣٧-ر]اللّفظ است.

أَنْ يُؤْتِيَهُ اللّٰهُ الْكِتٰابَ ،كه خداى او را كتاب دهد. وَ الْحُكْمَ ،گفتند:مراد حكمت است چنان كه رسول-عليه السلام-گفت:

و انّ من الشّعر لحكما. و گفته‌اند:

مراد فهم علم است،و گفته‌اند:مراد احكام شرع است،نظيره قوله: أُولٰئِكَ الَّذِينَ آتَيْنٰاهُمُ الْكِتٰابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ [٦].

ثُمَّ يَقُولَ لِلنّٰاسِ ،آنگه [٧]گويد مردمان را كه:مراد بنده گيرى [٨]و عبادت كنى [٩]بدون خداى.بعضى اهل معانى گفتند:مراد نفي است نه نهى،و معنى آن است كه:

ما كان لبشر ليقول هذا،هيچ آدمى نباشد كه خدا او را كتاب و حكم و نبوّت دهد آنگه او چنين سخن گويد،و اين«لام»كه در ظاهر لفظ اينجاست از اين جا بيفگند و با«قول»برد،نظيره قوله: مٰا كٰانَ لِلّٰهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [١٠]...،و المعنى ما