قوله: إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِكَةُ ،گفتند:عامل در«اذ»سه چيز است محتمل [١]:يكى «اذكر»،چنان كه[ذكران] [٢]در دگر جا برفت اضمار او.و وجهى ديگر: يُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ ،و وجه سه‌ام [٣]إِذْ يَخْتَصِمُونَ ،و ياد كن اى محمّد چون گفت ملائكه-و مراد جبريل است تنها،[چنان كه] [٤]در دگر جاى گفته شد،اى مريم إِنَّ اللّٰهَ يُبَشِّرُكِ ، خداى تو را مژده مى‌دهد، بِكَلِمَةٍ .ابو السماك [٥]قعنب بن زيد العدوىّ در شاذّ خواند:

بكلمة»،و آن لغت است مثل:فخذ و فخذ،و:لعب و لعب.

و بيان كرديم كه عيسى را براى چه كلمه خواندند،يك وجه آن است كه گفتيم:لأنّ اللّه تعالى خلقه بكلمة كن فكان من غير اب.

قولى ديگر آن است [٦]:براى آن‌كه پيش او وقت سخن گفت: وَ يُكَلِّمُ النّٰاسَ فِي الْمَهْدِ .

قولى دگر آن‌كه:مبعوث بود به كلمه و آن كلام [٧]خداى-جلّ جلاله-از انجيل.

مِنْهُ ،اى من اللّه-عز و جلّ-از خداى-جلّ جلاله.و شايد كه«من»تعلّق دارد به بشارت،و شايد كه تعلّق دارد به«كلمه».و معنى ابتدا غايت باشد،و التّقدير:بكلمة صادرة،او بشارة واردة. مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ ،ردّ كنايت كرد با عيسى-عليه السلام-و رد نكرد با كلمه،براى آن به تذكير گفت.و گفته‌اند:ردّه الى معنى الكلمة و هو الكلام.

و در مسيح چند [٨]قولها گفتند مفسران،بعضى گفتند:فعيل است به معنى مفعول يعنى ممسوح مطهّر من الاقذار،پاكيزه و ماليده بود از پليديها.و گفته‌اند:

ممسوح بود به بركت،و گفته‌اند:براى آن‌كه از مادر بزاد به‌روغن‌اندوده.و گفته‌اند:

براى آن‌كه ممسوح القدمين بود،جمله پاى او بر زمين نشستى،ارتفاع نداشت ميان پاى او.و گفته‌اند:براى آن‌كه جبريل پر در او ماليد [٩]تا شيطان را بر او سبيل نباشد

[١] .همه نسخه بدلها:سه چيز محتمل است.

[٢] .مج:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٣] .فق،مب،مر:سيم.

[٤] .مج،وز:ندارد،با توجّه به دب و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٥] .كذا در اساس و ديگر نسخه بدلها،تفسير قرطبى:ابو السمّال.

[٦] .آج،لب،فق،مب،مر+كه.

[٧] .مب:كلمه.

[٨] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:ندارد.

[٩] .وز:ماليده.