روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٥٩ - ترجمه

به ميراث به مرد مطيع مؤمن دهد.و چون بنده اختيار ايمان و طاعت كند،جاى او به دوزخ به كافران ارزانى دارد،اين خبر بيان اين قول است.

وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ ،عزيز كنى آن را كه خواهى و ذليل كنى آن را كه خواهى.

عزيز كنى،يعنى [١]محمّد را و اصحابش را تا در مكّه شدند با فتح و ظفر،پس ازآن‌كه ازآنجا بگريختند ممتحن و مضطرّ.[ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ ] [٢]،و ذليل كنى [٣]كفّار قريش را تا در بدر مقهور و مغلوب شدند و سرهاشان ببريد[ند] [٤]و در قليب بدر انداختند [٥].و گفتند: تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ ،عرب را و مسلمانان را به مقدم رسول-عليه السلام- وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ ،ملوك پارس و روم را.

[و گفته‌اند: تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ ،بالتّوفيق [٦]للطّاعة و الايمان، وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ ، بالخذلان و الحرمان [٧]] [٨].و گفته‌اند: تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ بالملك، وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بالهلك [٩]،آن را كه خواهى به تخت [١٠]مملكت بر آرى،و آن را كه خواهى به چاه مهلكت فروبرى.

ابو بكر ورّاق گفت [١١]: تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ بقهر النّفس و غلبة الهوى، وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بالتّخلية بينه و بين الهوى.كنانى گفت: تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ بقهر الشّيطان وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بالتّخلية بينه و بين الشّيطان.اين را دست گيرى و آن را دست زنى،اين را بر جاى بدارى و آن را از پاى در آرى.آن به فضل كنى،و اين به عدل كنى.

آنگه كلام در اين اقوال همين [١٢]باشد كه كلام في قوله: يُضِلُّ مَنْ يَشٰاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشٰاءُ [١٣]،چون حق‌تعالى آن اطلاق كرد على تأويل،اين بر اطلاق شايد