ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢١١ - عامل پنجم

در منابع اسلامى ، دل و فعاليتهاى آن بسيار جدى و با اهميت مطرح مى شوند . آيات مربوطه در قرآن مجيد كه مختصات و شئون ثابت و متغير دل را مطرح مى كند ، براى شناخت ابعاد روان بسيار با اهميت است . اين آيات در مجلد هفتم از ترجمه و تفسير نهج البلاغه از ص ٣٢٦ تا ٣٣٤ مورد بررسى قرار گرفته است . آياتى كه در صفحات مزبور مورد بررسى قرار گرفته است جنبهء نمونه اى دارد و آنچه كه در قرآن در بارهء سه موضوع قلب و صدر و فواد آمده است در حدود ١٩٢ آيه مى باشد كه بايد همهء اين آيات با كمال دقت مورد بررسى قرار بگيرند .
عامل پنجم - از عوامل مهم بلا تكليفى روان در روانشناسىهاى معمولى عبارتست از ساقط كردن علوم سازندهء روان و بروز استعدادهاى گوناگون در شرايط مختلف در ارتباط با روانشناسى . اين مطلب باعث شرمسارى است كه انسان بگويد : روانشناسى علمى است كه روان راكد و جامد را از روان پويا و كوشا كه حتى نمى خواهد يك نمود را دو لحظه در يك حال ببيند ، فرقى نمى گذارد و مغزهائى را كه بخود پيچيده‌اند ، با مغزهائى كه همواره در فعاليتهاى پيشرو مى كوشند ، يكى ميداند . يعنى روانشناسى كارى با آن ندارد كه يك مغز بشرى تحت چه شرايطى بخود مى پيچد و با كدامين شرايط باز مى شود و در مجراى قانون تكامل به راه مى افتد و آيا چنين اقدامى در قلمرو تعليم و تربيت بايد گنجانده شود يا نه روانشناسى معمولى فقط اين پديده را اگر لازم بداند توصيف ميكند و اهميتى بآن نمى دهد كه آيا روان آدمى آن استعداد را دارد كه مغز را از پيچيدن به خود و رسيدن به پوچى نجات بدهد يا ندارد .
تقريبا مى توان گفت : روانشناسى معمولى براى خود يك حد معمولى از روانها را انتزاع نموده به توضيح و توصيف آنها مى پردازد ، و سپس مى گويد : اگر روان انسانى از اين حد معتدل منحرف شد ، فورا سراغ روانپزشكان را بگيرد روانپزشكى هم كه به ديدار و معالجهء اين خارج از حد اعتدال خواهد