ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٣٨ - مفهوم ضعيف و قوى در نوع انسانها و نبودن ميانگين ميان آن دو

الفت بگيرند و در شب نشينىها با همديگر شادمانىها كنند و اگر حال و وضع آن سلول همسايه مطابق دلخواه آن نباشد ، اعلان جنگ بيكديگر بدهند ، و قوانينى هم براى جنگ و اسيران و آوارگان جنگى و مجروحانشان وضع كنند و بعدا هم اگر دلشان خواست بآن قوانين قرار دادى عمل بكنند و اگر دلشان نخواست عمل نكنند البته بازتابهاى ناشى از ارتباط و تأثير و تأثر ميان اجزاء يك موجود زنده پديده ايست كاملا طبيعى ، ولى اين بازتابها اعلان جنگ و خصومت آگاهانه و انتقام جويانه و سودجويانه و خودخواهانه نيست . روشنترين دليل بطلان اين پندارها اينست كه احتمال تطبيق دو قضيهء متضاد بر مورد كاملا مساوى است ، يعنى چه بگوئيم : قهر طبيعت و خصومت اجزاى آن با يكديگر است كه برخوردها و تفاعلات را در طبيعت بوجود مى - آورد و چه بگوئيم : يك عشق نهانى در طبيعت و ميان اجزاى آن وجود دارد كه بيكديگر جذب ميشوند و معشوق را جزء خود قرار مى دهند و يا آنرا از مجراى حركت خود باز مى دارند . ديده شده است كه بعضى گربه‌ها بچه‌هاى نوزاد خود را مى خورند ، ولى چنانكه در بالا اشاره كرديم ، هيچ يك از دو احتمال قابل اثبات نيست .
اما در بارهء حيوانات - خصومت و جنگ چه در ميان انواع مخالف و چه گاهى در ميان يك نوع از حيوانات ، ديده مى شود ، برخورد و تنازع است ، ولى بهيچ وجه اثبات نشده است كه حيوانات از روى آگاهى و تعمد بدون يك علت طبيعى مانند دفاع از حيات خود يا دفاع از اولادش ، يا گرسنگى ، به تنازع و جنگ بپردازند . و همچنين اثبات نشده است كه حيوانى با آگاهى به رنج و شكنجه اى كه حيوان ضعيفتر در پيكار تند و سخت خواهد ديد ، بانگيزگى كينه توزى هجوم مى آورد و چنگال خود را در مغز حيوان ضعيف فرو مى برد و آن گاه با كمال مباهات و با احساس لذت و پيروزى خود را مستحق مدال افتخار و لقب قهرمانى ديده ، در نيزارها خراميدن بگيرد و يا در لانه اش