تنظيم مى‌كند، و از همين روست كه انديشيدن در سرنوشت ملتهاى گذشته كه نسبت به سنتها و شرايع الاهى تمرد و گردنكشى نشان دادند، و به عذابى گرفتار شدند كه بر خاطر بشرى نمى‌گذشت، ضامن رشد يافتن روح تقوا در نزد/ ٧٩ انسان مى‌شود.

«وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ- و چه بسيار شهرها و روستاها.» كه در اين آيه «كأيّن» مفيد كثرت است، و شايد تعبير با صيغه كثرت هولناك هدفش مواجهه با حالت سستى و رخوتى است كه به سبب پياپى رسيدن نعمتهاى فراوان خدا بر او عارض مى‌شود، و چنان است كه گاه چنان مى‌پندارد كه خدا از او غافل مانده يا او را مهمل گذاشته يا كار او را به خودش تفويض كرده است، و اين همه او را به شتاب ورزيدن در ارتكاب گناه برانگيخته است. هرگز چنين نيست ... قريه‌هاى فراوان ويران شده و از بين رفته است، پس از آن بپرهيز كه قريه كوچك تو كه در خانواده تجسم پيدا مى‌كند، و قريه بزرگت كه شهر آن را مجسم مى‌سازد نيز ويران شود و از ميان برود، بدان سبب كه برتر و بالاتر از سنّتهاى خدا نيست و همچون هر يك از قريه‌هاى ديگر است.

قريه- چنان كه مى‌نمايد- در قرآن بنا بر قاعده به جوامع واپس مانده فاسد اطلاق مى‌شود، در صورتى كه كلمه «بلد» يا «مدينه» براى تعبير از جوامع شهرنشين و متمول است، و اين كه قرآن به قريه معينى اشاره نكرده مشتمل بر دعوتى براى مطالعه كامل تاريخ بشريت است، و از آن روى چنين است كه انسان بنا بر فطرت خود به تاريخ مراجعه مى‌كند و از آن پند و عبرت مى‌گيرد، و نگرش او نسبت به تاريخ تعيين كننده نظر او نسبت به زمان حاضر و چشم داشتن به آينده است. و رسالتهاى الاهى در آن مى‌كوشند كه ارزيابى او را نسبت به تاريخ اصلاح كنند، تا نگرشهاى وى آميخته به خطا و حتى زودگذر نبوده باشد، و از آن رو چنين است كه بسيارى از مردم در آن هنگام كه بر آثار گذشتگان مى‌گذرند، به سياحت كردن و نوحه خواندن بسنده مى‌كنند، و ادبيات عربى- همچون ديگر ادبيات بشرى- آكنده به اشعارى برگزيده است كه آدمى را بر ويرانه‌ها متوقف مى‌سازد و به‌