تصادف يا طبيعت يا نيروهاى پندارى برخاسته از چيزى جز او نيست، و ذرأ در اين جا به معنى آفريدن و نشر است، چه او مادر زمين آفريده و در همه جاى آن نشر و پراكنده كرده است، و خداوند متعال گفت: «وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِيباً- و براى او از آنچه از كشته‌هاى زمين و چهار پايان به دست مى‌آيد، بهره‌اى قرار دادند»، [٥٠] و گفت وَ ما ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ‌، [٥١] يعنى آنچه آفريد و توزيع كرد، و «ذرأ الحبوب فى الارض» به معنى كاشتن دانه‌ها در زمين و پراكنده كردن آنها است، و حشر به معنى جمع كردن است، و پرسشى كه پيش مى‌آيد اين است كه: آيا آدمى در زمين بدان جهت آفريده شد كه پس از مرگ به آن باز گردد و هيچ حرف و مسئوليتى نداشته باشد؟ هرگز چنين نيست ... بلكه اين دوره‌اى از زندگى او است كه پايان ندارد، و قبل از آن كه در زمين كشت شود در عالم ذرّ بوده است، و پس از اين دنيا سفر او به عالم برزخ و سپس عالم حشر و جزا آغاز مى‌شود تا با سرنوشت ابدى خود ملاقات كند، و از آنجا كه آغاز انسان از خدا و پايان او به سوى او و سرنوشتش به دست او است، پس چه بسيار نيازمند آن است كه وجود خود را در اين زمين و نعمتهايى را كه خدا به او بخشيده است در راهى به كار اندازد كه سبب حشرى سعادتمندانه براى او در آخرت شود.

چه بزرگ است ياد كرد از آخرت و حشر در دلهاى صالحان، و بنا بر آنچه امام على/ ١٧٧- عليه السلام- گفته است: «و اگر نه اين است كه زندگيشان را مدتى است كه بايد بگذرانند، جانهاشان يك چشم به هم زدن در كالبدهاشان نمى‌ماند»، [٥٢] ولى گمراهانى را مى‌بينى كه كفر و شرك همچون حجابى مانع ديده شدن اين حقيقت به توسط ايشان شده، آن را در معرض استهزاء قرار مى‌دهند، و تنها فرصتى را كه دارند به بحث كردن در بحثهاى بى‌حاصل و بى‌معنى مى‌گذرانند و

[٥٠] - الانعام/ ١٣٦.

[٥١] - النحل/ ١٣.

[٥٢] - اين وصفى است كه امام متقيان على بن ابى طالب در خطبه ١٩٣ از نهج البلاغه از ايشان كرده است.