حجر اسماعيل جزئى از داخل كعبه بوده كه بهنگام تجديد بناى كعبه جدا گرديده است و نظر به همين واقعيت است كه طواف خانه خدا بايد از بيرون آن انجام گيرد و عبور از داخل آن موجب بطلان طواف مى‌گردد.

در اين محل كه قداست كعبه را دارد تعدادى از انبياء دفن شده‌اند كه مزيد بر كرامت و قداست آن گرديده است، اما اكنون زائران خانه خدا نه اثرى از آن قبور مى‌بينند و نه يادى از اين پيامبران بزرگ و نه اصولاً درباره آن چيزى مى‌دانند.

٦. كوه صفا و مروه:

همانطور كه ملاحظه مى‌شود اين دو كانون توحيد و ايثار به مرور از ميان رفته و با سنگهاى به ظاهر زيباى غربى پوشانده شده و اگر اينچنين سپرى شود چيزى نخواهد گذشت كه از آن دو اثرى باقى نخواهد ماند.

٧. سير تحول ابعاد مسجد الحرام:

مسجد الحرام بارها توسعه يافته و اين قلب ام القرى هر بار شاهد حوادث بزرگ و كوچك تاريخى بوده است. تفسير محدود مطاف و مسجد الحرام در دوران جاهلى پس از فتح مكه و سال ١٧ هجرى و نيز در سالهاى ٢٦، ٥٦، ٧٥، ١٣٧، ١٦٠، ٢٨١، ٣٠٦، ٦٢٩ و سرانجام در دوران خلافت عثمانى و آل سعود هر كدام از ويژگيهايى برخوردار بوده كه نياز به حفظ آثار آن داشته است.

امروز جز اندكى از آثار تغيير محدوده و توسعه مسجد الحرام به جاى نمانده و شواهد عينى تحولات تاريخى گذشته از ميان رفته است.

٨. درهاى مسجد الحرام:

در طول تحولات توسعه مسجد الحرام درهاى ورودى و خروجى اين بقعه مباركه و سجده‌گاه حرم جا به جا و تعداد آنها كاسته و يا افزوده شده است و سعوديها با باز كردن ٦٢ در كوچك، بزرگ و نامگذاريهاى فاقد هويت تاريخى، عملاً آثار تاريخى و فرهنگى و هنرى دربهاى گذشته را نابود كرده‌اند در حالى كه تا چند دهه پيشتر آثار برخى از اين دربها همچنان در مسجد الحرام حفظ مى‌شده است.

٩. حفاظت از كوههاى تاريخى مكه:

گرچه كوه از ميان بردنى نيست ولى با بى‌نام و نشان كردن و تغيير نامها و عدم نصب و بناى يادبودها مى‌توان آنها را بى‌هويت كرده و به فراموشى سپرد.

اين كارى است كه در مورد بسيارى از كوههاى مكه كه حاوى خاطره‌هاى بسيار مهم تاريخ اسلام است از قبيل، غار حرا، بو قبيس، ثور، مجون، خليفه، خندمه، ثبير، قيتصان و فلق انجام گرفته است و زائران اين ديار مقدس اگر هم بتوانند از ممنوعيتها و محدوديتها بگذرند با