فريبكارانه آنها را بخوريد كه بظاهر مى‌خواهند شما را به نحوى آرام و راضى كنند تا مقاصد شومشان را درباره شما به انجام رسانند [١] (يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبىٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَكْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ‌).

شمول و عموم برائت از مشركان

در ادبيات عرب استثنا همواره دليل بر عموميت «مستثنى منه» محسوب مى‌شود. بر اساس اين قاعده ادبى برائت از مشركان شامل همه گروههاى كفار اعم از مستكبران متجاوز، متعصبان فتنه‌گر، دشمنان توطئه‌گر و هر نوع دشمن كافرى كه رفتارى غيرمنطقى، خصمانه و تعرضى دارد را شامل مى‌گردد. زيرا در آيه چهارم سوره برائت تنها گروههايى از اين حكم استثنا شده‌اند كه طى قراردادهاى شرافتمندانه به تعهدات خود پايبند بوده و قصد تجاوز، توطئه و خيانت و سلطه‌طلبى را در انديشه نمى‌پرورانند. چنين روشى از ديدگاه قرآن نوعى تقواى سياسى محسوب شده و هرگونه تعرض و رفتار خصمانه نسبت به آنان حتى در شكل اعلان برائت ممنوع گرديده است. [٢] (إِلاَّ اَلَّذِينَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً وَ لَمْ يُظٰاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلىٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ الله يُحِبُّ اَلْمُتَّقِينَ‌).

تنها مناقشه‌اى كه در مورد شمول و فراگيرى حكم استنتاج شده از آيات اول سوره برائت ممكن است مطرح گردد، محدود بودن اين حكم در مورد مشركان حجاز مى‌باشد، چنانكه عمل پيامبر (ص) نيز ابتداء در مورد مشركان مكه و حرم و سپس از طريق وصيت به اخراج مشركان از حجاز اختصاص داده شد.

بر اساس اين شبهه برخى چنين تصور كرده‌اند كه با پايان گرفتن پاكسازى حرم و حجاز از مشركان در واقع آيات اول سوره برائت جنبه تاريخى پيدا كرده و امروز فاقد مصداق اجرايى مى‌باشد.

در پاسخ اين مناقشه و شبهه بايد به چند نكته اشاره نماييم:

١. گرچه در عصر نبوى (ص) و دوران خلفاى راشدين عمل به اين آيات انجام گرفته و به نتيجه مطلوب هم رسيد ولى پيشگيرى از بازگشت وضعيت گذشته، ادامه آن را به نحو متناسب با شرايط مى‌طلبد، چنانكه جهاد بر عليه مشركان انجام پذيرفت ولى هرگز مانع از ادامه آن نگرديد.

[١] . توبه، آيه ٨.

[٢] . توبه، آيه ٤.