به اعتقاد علامه طباطبايى فلسفه اعلان برائت در اهداف جهاد نهفته است و تنها بعد سياسى ندارد و از آنجا كه در قرآن به مشركان چهار ماه مهلت داده شده [١] (فَإِذَا اِنْسَلَخَ اَلْأَشْهُرُ اَلْحُرُمُ‌) تا هر كجا مى‌خواهند بروند [٢] (فَسِيحُوا فِي اَلْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ) و بهر نحو كه ميخواهند زندگى كنند، اما بايد بدانند كه با پايان گرفتن مهلت چهارماهه مقرر، جنگى فراگير آغاز خواهد شد: (فَاقْتُلُوا اَلْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ اُحْصُرُوهُمْ وَ اُقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ) [٣] «مشركان را نابود و هر كجا كه يافتيد نابودشان كنيد و آنها را براى ممانعت از فرارشان در محاصره داشته باشيد و همواره در كمينشان بنشينيد كه از چنگتان رها نشوند» و اين جنگ دفاعى فراگير به منظور سركوب متجاوزان و توطئه‌گران با اعلان برائت آغاز و با پاكسازى پايان مى‌گيرد [٤] .

ولى در اين جنگ دفاعى و پاكسازى كليه راههاى منطقى به روى دشمن متجاوز و توطئه‌گر بسته نمى‌شود، آنها مى‌توانند از فرصت ديگرى كه به آنها داده مى‌شود استفاده كننده و از راه تجاوز و توطئه باز گردند.

راه بازگشت اول با (فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتَوُا اَلزَّكٰاةَ‌) [٥] بيان شده كه همان راه اسلام است و با دو عمل معنوى (نماز) و مشاركت جمعى (زكوة) معرفى مى‌گردد. و راه دوم با (وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ اِسْتَجٰارَكَ فَأَجِرْهُ‌)٦ باز شده كه بدين وسيله درهاى سرزمين اسلامى و آغوش گرم مسلمانان به روى دشمنى كه مى‌خواهد از زندگى مسالمت‌آميز بهره‌مند گردد گشوده شده است.

در پايان اين بحث فشرده تذكر اين نكته ضرورى است كه گرچه اين‌گونه برخورد با دشمن هر چند متجاوز و توطئه‌گر خشن به نظر مى‌رسد اما در دنباله اين آيات به فلسفه نهايى اين برخورد خشونت‌آميز اشاره شده است:

(كَيْفَ وَ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لاٰ يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً‌) [٧] يعنى چگونه در انجام اعلان برائت و دفاع ترديد به خود راه دهيد در حالى كه اگر همين دشمنان متجاوز و توطئه‌گر بر شما پيروز و مسلط شوند خشن‌تر از اين با شما عمل مى‌كنند و هيچ‌گونه اصول انسانى و قرابت خويشاوندگى، تعهد و قرارداد را رعايت نمى‌كنند. شما نبايد فريب چرب‌زبانى و زبان نرم

[١] . توبه، آيه ٥.

[٢] . توبه، آيه ٢.

[٣] . توبه، آيه ٥.

[٤] . رك: تفسير الميزان، ج ٣ ص ١٥٩-١٥٢.

[٥] . توبه، آيه ٥.

[٦] . توبه، آيه ٦.

[٧] . توبه، آيه ٨.