مراد از مؤمن كسى است كه با شهادت به توحيد و رسالت پيامبر اسلام (ص) ملتزم به احكام اسلام گرديده است و بدين معنى كليه فرق و مذاهب اسلامى (بجز آنها كه محكوم به ارتدادند) مشمول حكم آيه شريفه مى‌گردند. [١]

كلمه مؤمن را در آيه به اين دليل بايد اعم دانست كه در روايات، مؤمن و مسلم از نظر احكام و آثار يكسان تلقى شده‌اند. در كافى از حمران بن اعين از امام صادق (ع) نقل مى‌كند:

«فهل للمؤمن من فصل على المسلم فى شى من الفضائل و الاحكام و غير ذلك فقال: لا هما يجريان فى ذلك مجرى واحد». [٢]

بديهى است اين حديث به معنى نفى فرق ماهوى بين ايمان و اسلام نيست. زيرا در ايمان به مقتضاى آيات و روايات متعدد بجز اعتقاد قلبى و اظهار به زبان التزام عملى و تقيد به منهج و صراط عمل كه طريق امامت است نيز منظور شده است. [٣] چنانكه ايمان نيز به نوبه خود داراى درجات متعدد و متفاوتى مى‌باشد. [٤]

فرق ايمان و اسلام را مى‌توان از آيه: (ق [٦] ٤ [٨] ;الَتِ اَلْأَعْرٰابُ آمَنّٰا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنٰا) [٥] و نيز از صدر روايتى كه نقل شد استفاده كرد.٦

كلمه سبيل به معنى راه، عقاب و عتاب (نكوهش)، دين، راه هموار، راه حق، غلبه، حجت، استيلا، سلطه و اختيار دارى آمده است [٧] ولى هنگامى كه با حرف «على» به كار مى‌رود به معنى عقاب، عتاب، يا غلبه، يا سلطه و استيلا استعمال مى‌گردد، با مطالعه موارد مشابه در آيات ديگر مى‌توان مفهوم سبيل در آيه مورد بحث را به‌دست آورد:

(مٰا عَلَى اَلْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ‌).٨

[١] . بجنوردى، القواعد الفقهيه، ج ١ ص ١٧٠.

[٢] . اصول كافى، ج ٢ ص ٢٠.

[٣] . اصول كافى، ج ٢ ص ٢٠ حديث ٤.

[٤] . اصول كافى، ج ٢ ص ٣٥ (باب درجات الايمان).

[٥] . حجرات، آيه ١٤.

[٦] . الايمان ما استقر فى القلب و افضى به الى الله عز و جل و صدقة العمل باطاعة لله و التسليم لامره و الاسلام ما ظهر من قول او فعل و هو الذين عليه جماعة عليه الناس من الفرق كلها و به حقيقت الدما و عليه جرت المواريث و جاز النكاح.

[٧] . مجمع البحرين و مفردات راغب.

[٨] . توبه، آيه ٩١.