١. (لَنْ يَجْعَلَ الله لِلْكٰافِرِينَ عَلَى اَلْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً)٤ مفاد اين آيه نفى جعل هر حكمى است كه موجب سبيل و سلطه كافر بر مؤمن مى‌گردد. براى توضيح استدلال به اين آيه لازمست معنى كلمات: جعل، كافر، مؤمن و سبيل روشن شود.

منظور از جعل در آيه جعل تكوينى نيست و آيه مربوط به تحقق خارجى و در رابطه با پيش‌بينى قضايا و بيان چگونگى روابط كافرين و مؤمنين در خارج و به صورت تاريخى نمى‌باشد. زيرا در آيه به صورت جمله خبرى آمده منطبق با واقع و حقايق تاريخى مسلم نخواهد بود. چه بسيار كه كافران بر مؤمنان پيروز شده و قهر، غلبه و استيلا يافته‌اند.

درست است كه هرگز جبهه كفر نتوانسته مقاومت جبهه ايمان و اسلام را در هم بشكند، ولى به صورت ظاهر استيلا و سلطه بر مؤمنان را پيدا كرده‌اند.

جمله لن يجعل بمفهوم تشريعى مى‌تواند با قيد ابدى كه مفاد كلمه لن است صحيح و معقول باشد و مفاد آنچه به معنى جمله خبرى و يا جمله انشايى، چنين خواهد بود كه خداوند هرگز حكمى كه موجب سبيل و سلطه كافران بر مؤمنان باشد تشريع ننموده و هر حكمى كه منشأ چنين اثر نامطلوبى گردد، از اسلام، وحى و خداوند محسوب نمى‌شود.

منظور از كافر كسى است كه بدينى بجز اسلام گرويده باشد و يا با وجود قبول اسلام

«ما يعلم من الدين بالضروره»

را انكار كند، به نحوى كه انكار آن به انكار رسالت و يا تكذيب پيامبر (ص) و يا تنقيض شريعت اسلام منتهى گردد. [٥]

[١] . همان، حديث ١٩.

[٢] . همان، ص ٣٧٥ حديث ٣.

[٣] . من لا يحضره الفقيه، ج ٤ ص ٥٦٧ (چ سالك).

[٤] . نساء، آيه ١٤١.

[٥] . تحرير الوسيله، ج ١ ص ١١٨.