فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٩٩ - تدوين فقه

علم الحديث به وجود آمد و تحليل و بررسى نوع حديث، موجب تولد علم درايه، و كنكاش در مورد روايت حديث، علم رجال را بنيان نهاد.

از آن پس فقه به سرعت گسترش يافت و كار دسته‌بندى و تحقيق به صورت عميق و فراگير شكل گرفت.

تابعين خلفاء راشدين پس از رحلت پيامبر (ص) كه به نام اهل سنت معروف شدند به دليل كنار گذاردن عترت و ائمه معصومين (ع)، زودتر از تابعين عترت و اهل بيت پيامبر (ص) كه شيعه ناميده مى‌شدند، به فقه نيازمند گرديدند، زيرا تنها مستند در استنباط احكام - به نظر آنها - قرآن و احاديث پيامبر (ص) و اجماع صحابه بود، و از اين رو باب اجتهاد و استنباط را از همان روزهاى اوليه پس از رحلت پيامبر (ص) آغاز كردند.

به اعتقاد اهل سنت تدوين فقه پس از عصر صحابه و در دوران تابعين انجام گرفته است [١] و دليل آن را منع كردن خليفه دوم از نوشتن و تدوين احاديث پيامبر (ص) ذكر كرده‌اند. از آنجا كه اين فرمان موجب از ميان رفتن بسيارى از احاديث و شيوع احاديث موضعه (ساختگى) گرديد، نخست تدوين احاديث و سپس تدوين فقه، از قرن دوم هجرى آغاز شد، ولى اگر صحابه همانطور كه در مسئله جمع و تدوين و پاسدارى از قرآن اهتمام نمودند به تدوين احاديث پيامبر (ص) نيز از همان ابتداء همت مى‌گماردند و آن را منع نمى‌كردند، احاديث دست نخورده و متواتر به دست آيندگان مى‌رسيد و كار فقه آسان مى‌شد [٢] .

اجتهاد در زمان صحابه چنين بوده است كه ابتدا به قرآن مراجعه مى‌كردند، اگر خواسته خود را در آن نمى‌يافتند به حديث پيامبر (ص) مراجعه مى‌كردند و هرگاه مشكل حل نمى‌شد، خليفه، صحابه را به اجماع دعوت مى‌نمود و به آنچه اتفاق

[١] . به اعتقاد شيعه و برخى از دانشمندان اهل تسنن مانند دكتر محمد يوسف در كتاب تاريخ الفقه - الاسلامى، صفحه ١٨٤، نخستين تدوين فقه توسط على عليه السلام انجام پذيرفت كه صحيفه نام داشت. مراجعه شود به اضواء على السنه المحمديه، تأليف محمود ابو ريه، ص ٩٤

[٢] براى كسب اطلاع بيشتر مراجعه شود به اضواء على السنه المحمديه تأليف استاد محمود ابو ريه، ص ٥٣.