فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٣٥ - ٧ شورشيان سازمان نيافته

خوارج به دنبال اعتراض به امام، از حكومت و همكارى با امام كناره گرفتند و در محلى به نام نهروان اجتماع كردند و از طرف امام مورد تعرض قرار نگرفتند.

امام نماينده‌اى بر آنها گماشت كه تا مدتى از وى پيروى مى‌نمودند و او نيز با آنان مدارا مى‌كرد تا آنكه شوريدند و او را به قتل رسانيدند و امام در برابر اين شورش واكنش نرم نشان داد و از آنان خواست قاتل نماينده‌اش را تحويل دهند، و آنها در پاسخ گفتند: ما همه قاتل وى هستيم [١] .

٧. شورشيان سازمان نيافته

فرد يا گروهى كه بدون داشتن تشكيلات و مركزيت به هر دليل دست به شورش مى‌زنند و عليه امام قيام مى‌كنند و يا پس از يك سلسله عمليات سازمان يافته در برابر عكس العمل دولت اسلامى متلاشى مى‌شوند و از فعاليت به شكل سازمان يافته اجتناب مى‌ورزند، حتى اگر سر ناسازگارى با امام و مخالفت با دولت اسلامى هم داشته باشند محكوم به بغى و حكم آن نيستند.

چنين افراد و گروه‌هائى حتى اگر قصد مخالفت با دولت اسلامى و شورش عليه امام را در سر بپرورانند ولى فاقد تشكيلات و مركزيت باشند، مورد تعرض نظامى حكومت اسلامى قرار نمى‌گيرند.

صاحب جواهر در اين زمينه مى‌نويسد:

هرگاه اينان تعدادى اندك باشند و خطر توطئه‌هايشان ضعيف و خود ناتوان باشند، حكم اهل بغى بر آنها جريان نمى‌يابد و اين نظريه از شافعى نيز نقل شده و بر آن چنين استدلال كرده‌اند كه وقتى على (ع) توسط ابن ملجم مورد حمله مسلحانه قرار گرفت، درباره وى به احسان توصيه نمود [٢] .

در حديثى آمده است كه على (ع) پس از آنكه پيشواى ناكثين به قتل رسيد، هر كدام از آنان كه اسلحه را بر زمين نهاد و به خانه‌هاى خود بازگشت، چون مركزيتى نداشتند كه به آنجا بازگردند، اسلحه و آزار از روى آنان برداشته شد،

[١] . همان منابع و مآخذ

[٢] جواهر الكلام، ج ٢، ص ٣٣٢.