فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٩٧ - تدوين فقه

نمود، به كار بست [١] .

سپس در طى مكاتبات و مذاكرات و قراردادهاى متعدد [٢] پيامبر (ص)، اصول و قواعد كلى حقوق مقررات بين الملل تشريح و بيان گرديد و در هر زمينه، نخست آيات قرآن به طور كلى خط مشيها و ضوابط كلى را بيان و سپس توسط سنت (گفتار، عمل، تأييد) پيامبر (ص) به اجرا در آمد.

در تكوين و تأسيس احكام الهى و قواعد حقوقى اسلام فرقى بين آيات قرآن و سنت پيامبر (ص) وجود ندارد و هر دو به مثابه دو عنصر متلازم، اساس بنيان‌گيرى قانون‌گذارى در اسلام تلقى مى‌شود.

اين تلازم و نقش هماهنگ را قرآن مورد تأكيد قرار داده و به صورتى كاملاً واضح و دقيق بيان كرده است: (وَ مٰا يَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوىٰ إِنْ هُوَ إِلاّٰ وَحْيٌ يُوحىٰ عَلَّمَهُ شَدِيدُ اَلْقُوىٰ) [٣] (پيامبر هرگز به دلخواه خود چيزى بر زبان نمى‌آورد و هر سخنى كه مى‌گويد وحى است كه خداوند شديد القوى به او آموخته است).

قرآن براى اينكه هر نوع احتمال دوگانگى را در اين مورد نفى كند، به صراحت فرمان داده است كه: (وَ مٰا آتٰاكُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا)٤(داده‌ها و فرامين پيامبر را برگيريد و از هر آنچه نهيتان كند رها نمائيد).

گرچه در دوران مكى برخى از اصول كلى در زمينه مسائل مربوط به روابط بين ملتها توسط قرآن و سنت پيامبر (ص) بيان شده بود - مانند اصل مخفى كارى در برابر دشمنان متجاوز و نيرومند (تقيه) - ولى تأسيس بخش عمده قواعد حقوقى در اين زمينه در دوران مدنى انجام پذيرفت. دوران تأسيس و تكوين احكام را دوره تشريع مى‌نامند و اين دوره با رحلت پيامبر (ص) به پايان مى‌رسد.

تدوين فقه

فقه در لغت به معنى فهم و دانستن با تأمل و انديشيدن است و به معنى گشودن و

[١] . در اين مورد مراجعه شود به مكاتيب الرسول، تأليف احمد ميانجى، ص ٩١

[٢] به الوثائق السياسيه، تأليف پروفسور حمد الله مراجعه شود.

[٣] نجم: ٣ و ٤ و ٥.

[٤] حشر: ٧.