فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٠٠ - تدوين فقه

مى‌نمودند فرمان صادر مى‌كرد [١] .

اجتهاد در عصر تابعين با رأى آميخته شد، زيرا با فقدان آيه مناسب و نيافتن حديث در ميان محفوظات خود به رأى پناه مى‌بردند [٢] .

گرچه تدوين فقه به دنبال تدوين حديث از نيمه دوم قرن دوم هجرى آغاز شد، ولى كسانى مانند مكحول متوفاى سال ١١٦ ق. و ابن جريح متوفاى سال ١ [٥] ٠ ق.

به تدوين بخشى از ابواب فقه همت گماردند و قديمى‌ترين كتاب فقهى اهل سنت كتاب موطأ تأليف مالك متوفى ١٧٩، مى‌باشد كه امروز نيز در دسترس بوده و مورد استناد فقهاى سنى قرار مى‌گيرد.

در ميان شيعه در زمان ائمه معصومين (ع) اجتهاد و استنباط در ميان ياران ائمه متداول بوده است و حتى ائمه (ع) خود يارانشان را به اجتهاد دعوت مى‌نمودند و گاه آنان را به جاى سؤال از امام به رأى استنباطى خود ارجاع مى‌دادند. چنانكه امام صادق (ع) به ابان بن تغلب فرمود: يا ابان يعلم هذا و اشباهه من كتاب الله [٣] (اى ابان اين گونه احكام را مى‌توانى خود از قرآن استنباط نمائى). ولى تدوين فقه به مفهوم اصطلاحى در ميان شيعه [٤] در قرن سوم٥ همزمان با تدوين اولين كتاب از كتب اربعه شيعه (كافى، تأليف كلينى) توسط حسن بن على نعمانى معروف به ابن عقيل انجام گرفته است.

كتاب المستمسك بحبل آل الرسول، ابن ابى عقيل در فقه اولين فقه مدون معروف شيعه به شمار رفته است و همچنين كتاب تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه و كتاب الاحمدى للفقه المحمدى و كتاب النصره لاحكام العترة تأليف محمد بن جنيد

[١] . اعلام الموقعين، ج ١، ص ٧٠، و المدخل للتشريع الاسلامى، ص ١٧٦

[٢] همان، ص ١٤١.

[٣] وسائل الشيعة، ج ١، ص ٣٢٧.

[٤] برخى از نويسندگان محقق اهل سنت مانند استاد مصطفى عبد الرزاق در كتاب تمهيد لتاريخ الفلسفه الاسلاميه و دكتر نبهان در كتاب المدخل للتشريع الاسلامى، شيعه را به دليل اهتمام بيشتر به ضبط علوم ائمه اهل بيت در تدوين فقه متقدم بر علماء سنى شمرده‌اند و كتابهائى چون كتاب سنن تأليف ابو رافع (از ياران على عليه السلام) و كتاب الخطبة، تأليف ابو ذر غفارى و كتاب محمد بن قيس بجلى و كتاب الجامع فى الفقه تأليف ثابت بن هرمز (از اصحاب امام سجاد (ع) و كتاب جامع أبواب الفقه تأليف على بن حمزه از اصحاب امام صادق (ع) نقل شده كه حاوى فتاوى ائمه (ع) بوده است.

[٥] تأسيس الشيعة، تأليف سيد حسن صدر، ص ٣٠٣.