مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٢٥ - عقیده غزالی در باب نفس

و در تفسیر سوره واقعه، [در معنای] آیات ذیل:

(أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ) و (أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ) و (السَّابِقُونَ)[١] [آمده است]:

امّا (السَّابِقُونَ) انبیاء مرسلند که در آنها پنج روح است: روحالقدُس که به سبب او مبعوثند، روح الایمان که به سبب او عبادت می‌نمایند، روح القوّه که به واسطه او مجاهده کردند، روح الشّهوه به واسطه او درک کردند لذائذ را، روح البدن به واسطه او زندگی نمودند.

و امّا (أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ) که مؤمنین هستند و در آنها چهار روح است.

و امّا (أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ) در ایشان سه روح است مثل حیوانات.

و فی حدیث کمیل بن زیاد، قال:

سَألتُ مَولانا أمیرَالمؤمِنینَ [علیهالسّلام]، قُلتُ: أُریدُ أن تُعرِّفَنی نَفسِی! قالَ: ”یا کُمَیلُ! أیُّ نفسٍ تُریدُ؟“

قلُتُ: یا مَولایَ! هَل هِیَ إلّا نَفسٌ [واحِدَةٌ]؟

فقالَ: ”یا کُمَیلُ! إنّما هِیَ أربَعُ: النّامیَةُ النّباتیَّةُ، و الحِسّیَّةُ الحَیَوانیَّةُ، و النّاطِقَةُ القُدسیَّةُ، و الکلمة [الکلیّه] الإلهیَّةُ؛ و لِکُلٍّ مِن هَذِه خَمسُ قُوًی و خاصِیَّتانِ:

فالنّامیَةُ النّباتیَّةُ لَها خَمسُ قُوًی: ماسِکَةٌ و جاذِبَةٌ و هاضِمَةٌ و دافِعَةٌ و مُرَبّیَةٌ؛ و لَها خاصِیّتانِ: الزّیادَةُ و النُّقصانِ، و انبِعاثُها مِن الکَبِدِ، و هیَ أشبَهُ الأشیاءِ بنفسِ الحَیوانِ.

و الحَیَوانیَّةُ الحِسّیَّةُ، و لَها خَمسُ قُوًی: سَمعٌ و بَصَرٌ و شَمٌّ و ذَوقٌ و لَمسٌ؛ و لَها خاصیَّتانِ: الرِّضا و الغَضَبُ، و انبِعاثُها مِن القَلبِ، و هیَ أشبَهُ الأشیاءِ بنَفسِ السِّباعِ.

و النّاطِقَةُ القُدسِیَّةُ، و لَها خَمسُ قُوًی: فِکرٌ و ذِکرٌ و عِلمٌ و حِلمٌ و نَباهَةٌ؛ و

[١]ـ سوره الواقعة (٥٦) قسمت‌هایی از آیات ٨ الی ١٠.