مطلع انوار - حسینی طهرانی، سیّد محمّد حسین - الصفحة ٢٢١ - شیخ مفید، اولین کسی بود که راه تفکّر و عقل را در نصوص دینیه گشود

وَعیدِ اللهِ، یَتَوَلَّدُ مِنها الرَّهبَةُ؛ و فِکرَةٌ فی تَقصیرِ النَّفسِ مَعَ إحسانِه إلَیها، یَتَوَلَّدُ مِنها الحَیاءُ.»[١]

شیخ مفید، اولین کسی بود که راه تفکّر و عقل را در نصوص دینیه گشود

[الشّیعة و التّشیّع] صفحه ١٢٠:

«و قد وضع علماءُ کلِّ طائفةٍ کُتُبًا فی الطّعن و الرّدّ علی مذهب الأُخرَی، و لکنّهم تظاهروا جمیعًا علی الشّیعة و التّشیّع؛ غیر أنّ الشّیخ المفید کان لهم بالمِرصَاد، فکان یجیب عن شُبَهاتِهم و طعونهم بنظرٍ دقیق و بَصَرٍ ثاقب و استخراجٍ عجیب، ثمّ یورِد علیهم ما لم یستطیعوا معه إلّا الإذعان و التّسلیم. کان یشرَح عقیدةَ التّشیّع، و یُدَعِّمُها بالدّلیل القاطع، و یَرُدُّ عنها شبهاتِ الخصوم، ثمّ یَکُرُّ علی عقیدتهم و مبادئهم یَنقُدها و یُفنِّدُها، و ینثِرُ الفلسفةَ فی شرحه و تأییده و تفنیده.

و کان له فضل السَّبق إلی الاعتماد علی منطق العقل و التفکیر الحُرّ؛ فقَبلَ الشّیخ المفید کان المؤمنون لا یتجاوزون حرفیّةَ النّصوص إلی العقل، و بعده أصبح العقلُ حلیفًا للنّصوص الدّینیّة و أساسًا للعقیدة؛ و إذا قال اغسطین: ”آمِن‌ْ کَیْ تَتَعَقَّلَ“ فقد قال الشَّیخ المفید: ”تَعَقَّلْ‌ْ کَیْ تُؤمِنَ“.

قال الشّیخ عبد الله نعمة، و هو یُتَرجِمُ له فی کتاب فلاسفة الشِّیعة:

”کانت الشِّیعةُ القوّةَ الثّالثة بین مذهب المعتزلة و مذهب الأشاعرة، و قد تزعَّمَ هذه القوّة فی هذا العهد أبوعبدالله المفید؛ و کان علیه ـو هو دماغ الشِّیعة المفکِّرُـ أن یشترکَ فی هذا الصِّراع العنیف، و یُجالد علی عِدَّة جهاتٍ، و یناظر أهلَ کلّ

[١]ـ جنگ ٣، ص ٥١.