إرشاد القلوب ت سلگی - دیلمی، حسن بن محمد - الصفحة ٤٣٤ - پاسخ امام حسن

پاسخ امام حسن ٧ به حسن بصرى در باره قضا و قدر

اضافه بر آنچه در باره قضا و قدر گفته شد؛ پاسخ امام حسن ٧ به حسن بصرى است كه طى نامه‌اى از امام ٧ در باره قضا و قدر سؤالاتى مطرح كرده بود، و امام ٧ به او نوشتند: كسى كه ايمان به خير و شرّ مقدّر نداشته باشد، فاجر است و كسى كه گناهان را به خدا نسبت دهد، كافر است، زيرا كسى به اجبار از خدا اطاعت نمى‌كند و بر معصيت مجبور نمى‌گردد و بندگان را از عواقب كارشان مصون نساخته، بلكه او نسبت به آنچه بندگان دارند، مالك (حقيقى) است و بر چيزى كه مقدورشان ساخته، قادر است، پس اگر اطاعت كنند، خداوند مانع‌شان نمى‌شود و اگر معصيت كنند، مى‌تواند ميان آنها و معصيت حايل گردد، و اگر حايل نشد، نمى‌توان گفت: آنها را مجبور به گناه كرده است، بلكه حجّت را بر ايشان تمام كرده و راه را به آنها نشان داده لذا خداوند بر عليه مردم حجّت بالغه دارد.

مصنف اين كتاب «ديلمى» گويد: يكى از مراحل ادب ياد گرفتن مسايل و احكام دين و علوم يقين است، و سه چيز رأس ادب محسوب مى‌گردد: دورى از شك، سلامت از عيوب اخلاقى، و داشتن ايمان نسبت به غيبت.

و همه ادب در اين است كه خداوند در منهيّات تو را نبيند و ببيند كه انسان به انجام اوامر او مشغول است.

نقل است كه جنيد بغدادى گفته: هنگامى كه پايه دوستى استوار گشت، شرطهاى ادب ساقط مى‌گردد.

بنده مى‌گويم: كه اين سخن درست نيست، كه ادب ترك شود، بلكه وقتى محبت استوار گردد، و پاك شود، بر محبّ ملازمت ادب مؤكّد است، و دليل اين مطلب، محبت شديد پيامبر ٦ نسبت به خداست و بيشتر ادب را مراعات مى‌كرد.